Review

De krachttoer van Manuel Puig

Het moet eind 1986 zijn geweest, kerstvakantie. Ik had net een aanstelling gekregen aan het Hoger Instituut voor Vertalers en Tolken in Antwerpen en was op zoek naar een onderwerp om op te promoveren. Maar zoals dat wel vaker gaat, leverde mijn krampachtige speurtocht minder op dan stom toeval.

ILSE LOGIE

De faam van de groten van de Latijns-Amerikaanse literatuur - Borges, Márquez, Fuentes, Cortázar - had een verpletterende uitwerking op mijn bescheiden ambities. En veel verder dan die groten waren we tijdens onze opleiding niet gekomen.

Een vriendin maakte me echter attent op een roman die ze 'heel on-Zuid-Amerikaans' had gevonden. Ik had nog nooit van de auteur gehoord: Manuel Puig heette hij, en de roman, die ik prompt uit de universiteitsbibliotheek meenam, 'De Kus van de Spinnevrouw'. Na tien bladzijden vielen alle wetenschappelijke bekommernissen van me af, en kende ik alleen nog leesplezier.

Pas later zou het tot me doordringen dat er veel meer aan de hand was, dat deze mij onbekende Argentijn het hele probleem van de representatie vanuit een vernieuwende invalshoek benaderde. Jaren van studeren gingen aan het proefschrift vooraf. Eerst moest ik alles van de auteur gelezen hebben, later verdiepte ik mij in het vraagstuk van de mimese, wat dan weer niet kon zonder een omweg via de filosofie.

Hoe dan ook, het was Puig die de aanzet gaf tot al dat denkwerk, want zonder de prikkeling van 'De kus' was er wellicht weinig van in huis gekomen. Hij kreeg mij zover dat ik een groot deel van mijn tijd en energie besteedde aan het verklaren van de schok die 'De kus' had teweeggebracht.

Een schok die, hoe ver de leefwereld van de personages in de roman ook van de mijne afstond, toch ook iets van herkenning had. Het boek zat zo vol omkeringen en paradoxen, het zei altijd tegelijk ja en nee, het maakte geen enkele aanspraak op algemene geldigheid, bezat niet de pedante gelijkhebberigheid die sommige werken van Fuentes uitstralen, het was tegelijk speels, alledaags, concreet en verfrissend, zag er eenvoudig uit maar was verdraaid subtiel, het had, kortom, alle eigenschappen die literatuur voor mij hoort te hebben. Puig begon deel uit te maken van mijn leven. Door hem raakte ik vertrouwd met de Argentijnse cultuur, en leerde inzien dat het Latijns-Amerika dat ons op de schoolbanken was voorgeschoteld een grove karikatuur was van de rijkgeschakeerde werkelijkheid.

Ik herinner me nog levendig een achteloos gekochte El País, op een druilerige julidag in '90. Ik was met vrienden in Porto, we maakten een boottocht op de Taag en plotseling zag ik het bericht: in een ziekenhuis in het Mexicaanse Cuernavaca was Manuel Puig onverwacht gestorven. Bizar hoe verweesd je je kunt voelen door de dood van iemand die je nooit hebt ontmoet.

'De kus van de spinnevrouw' verscheen in 1976, en had een profetisch karakter aangezien het de gruwel van de militaire dictatuur voorspelde. Ik heb nooit kunnen begrijpen hoe het kwam, maar ondanks het feit dat de meeste romans van Puig in het Nederlands zijn vertaald, sloegen ze in België noch in Nederland aan.

De verfilming van Héctor Babenco uit 1985 ('Kiss of the Spider Woman') zorgde wel voor een doorbraak, en ook de toneelbewerkingen die erop volgden deden het aardig (onlangs nog zag ik de indrukwekkende voorstelling van het Zuidelijk Toneel), maar toch kon Puig de Nederlandstalige lezer maar matig bekoren. Misschien was die lezer een maatje te nuchter voor de met kitsch experimenterende Argentijn.

Bijna alle hoofdstukken van de roman spelen zich af tussen de vier muren van een cel in de centrale gevangenis van Buenos Aires, waardoor een grote intensiteit ontstaat. In die cel zitten twee mannen, die op het eerste gezicht weinig met elkaar gemeen hebben en toch op elkaar zijn aangewezen: Valentín, een door en door mannelijke intellectueel, veroordeeld op grond van zijn 'subversieve' guerrilla-activiteiten, en Molina, een erg emotionele homoseksueel, beschuldigd van zedenfeiten.

Valentín verdiept zich in marxistische traktaten, Molina schept behagen in het vertellen van aandoenlijke melodrama's waarin passie, geweld, sensatie en luxe de boventoon voeren. Wanneer hij zich de films niet meer precies herinnert, laat hij zijn verbeelding werken. Aanvankelijk maakt Valentin voortdurend honende opmerkingen over de bevestiging van de rol- en klassenpatronen in deze verhalen.

Molina lijkt dan ook de underdog, tot we vernemen dat hij eigenlijk een val voor Valentín opzet, dat hij de 'spinnevrouw' is die Valentín met allerlei verleidingstechnieken in zijn web wil lokken. Maar het duurt een hele tijd voor we dat inzien. Pas aan het eind van het eerste deel doet zich een bruuske perspectiefwijziging voor en wordt duidelijk dat Molina in rechtstreeks contact staat met de gevangenisdirecteur, dat hij bereid werd gevonden om Valentíns vertrouwen te winnen en hem vervolgens te verraden om zijn eigen hachje te redden.

Maar zoals niets bij Puig eenduidig is, krijgen we ook hier wisselende kampen te zien. Wanneer Molina zich rekenschap begint te geven van zijn amoureuze gevoelens voor Valentín, breekt er een periode aan van openhartigheid, waarin beide mannen onvermoede aspecten van hun persoonlijkheid laten zien en veel van elkaar opsteken. Van zijn kant raakt immers ook Valentín gesteld op Molina. Hij laat zijn botte reacties steeds vaker achterwege en begint uit te kijken naar de filmrelazen van zijn nieuwe vriend. Aan het eind worden de rollen omgedraaid: nu Molina vrijkomt, is het Valentín die al zijn overtuigingskracht aanwendt om macht over zijn celgenoot uit te oefenen.

In 'De kus van de spinnevrouw' stelt Puig niet alleen het probleem van de weergave van de werkelijkheid aan de orde. Een andere verdienste van het boek is dat het breekt met allerlei zwart-wit beelden die tot dan toe gangbaar waren. Zo wordt de door Valentín geroemde linkse heilsleer over de hekel gehaald, en krijgt het utopie-begrip een flinke deuk.

Puig laat zien dat de wereld niet bestaat uit goeden en slechten, en dat vereenvoudigen de werkelijkheid enkel geweld aandoet. Alle relaties die de auteur legt worden op een ander niveau van de roman of op een ander tijdstip doorkruist door eraan tegengestelde deelrelaties.

Opmerkelijk is ten slotte Puigs houding tegenover massacultuur. Hij kent de gevaren ervan, maar voelt er zich tegelijk toe aangetrokken en weet dat de mens op gezette tijden behoefte heeft aan goedkoop sentiment.

Hoewel de roman die ik hier kort heb voorgesteld artistiek gezien wellicht niet kan wedijveren met de toppunten uit de westerse canon, heeft Manuel Puig een kleine krachttoer verwezenlijkt door met weinig middelen, maar veel inlevingsvermogen en een perfecte intuïtie voor wat aan het einde van dit millennium in de hoofden en de harten van de mensen omgaat, aangrijpende literatuur te maken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden