Boekrecensie

De kleindochter van een nazi reconstrueert het lot van haar oma en moeder

Schrijver Valerie Riedesel

Het is een trend in Duitsland. Kleinkinderen van daders en slachtoffers onderzoeken wat de levens van hun grootouders voor hen zelf betekenen. 

Zo werd in 2012 ‘Hiltlers kinderen’ gemaakt, een documentaire over de worsteling van de kleinkinderen van Goering en Himmler. Het Goethe Instituut bracht in 2017 het stuk ‘Hans Schleif - Eine Spurensuche’ op de planken waarin een acteur zich afvraagt of hij schuldig is vanwege de daden van zijn grootvader, een SS-officier.

Nieuwste loot aan de boom: ‘Nevelkinderen’. Valerie Riedesel, kleindochter van Cäsar von Hofacker, reconstrueert het leven van haar grootmoeder en moeder na de verzetsdaad van haar grootvader die samen met enkele andere topnazi’s de beruchte mislukte aanslag op Hitler beraamden.

Die - dankzij Laurent Binet’s bestseller ‘HhhH’ en Tom Cruise’s blockbuster ‘Valkyrie’ - inmiddels bij groot publiek bekende Operatie Walküre werd beraamd door nazi-topmensen die tot inkeer kwamen. Riedesels grootvader Cäsar von Hofacker kreeg steeds minder affiniteit met de NSDAP. Gestationeerd in Parijs had hij de opdracht de Franse staalindustrie klaar te stomen voor deelname aan de Duitse oorlogsvoering, terwijl hij een meer gelijkwaardige relatie tussen Frankrijk en Duitsland voor ogen had. De wetteloosheid waarmee Hitler te werk ging, vond hij onaanvaardbaar. Bovendien kwam hij in conflict met zijn sterke christelijke overtuigingen, die onverenigbaar waren met het nazisme. Von Hofacker behoorde, samen met zijn neef Von Stauffenberg, tot de harde kern van de militairen die Hitler ten val wilden brengen en hij wist dat hij daarvoor een hoge prijs zou betalen.

Voorkeursbehandeling

Na de aanslag werden de daders geëxecuteerd. Hun kinderen, echtgenoten en zelfs enkele ouders werden gedeporteerd, zo bericht Riedesel. Zij moesten van Himmler, Hitlers rechterhand, van de aardbodem verdwijnen en werden overgebracht naar afgelegen huizen, verlaten hotels, gevangenissen, voormalige herstellingsoorden, scholen en ook concentratiekampen, waar ze overigens een voorkeursbehandeling kregen.

‘Nevelkinderen’ beschrijft de talloze verplaatsingen tussen deze oorden in het laatste jaar van de oorlog. Valerie Riedesel beschikt over enkele brieven van haar opa, van andere betrokkenen en over het dagboek van haar moeder Anne, die in die periode vijftien jaar was. Haar schrijfstijl is zakelijk, de citaten uit het dagboek zijn monotoon, hevige emoties brengt een en ander niet echt te weeg.

Von Hofacker had vijf kinderen van wie de jongste drie tot het einde van de oorlog opgeborgen werden in een nazi-kindertehuis. Daar mochten zij hun achternaam niet gebruiken. De oudere twee kinderen en de moeder werden onderdeel van een groep prominente gevangenen die van juli 1944 tot mei 1945 onder bewaking van de SS vielen. Ze werden onwetend gelaten over het lot van de jongste drie kinderen en ook dat van Von Hofacker die in december 1944 werd geëxecuteerd.

‘Sippengevangenen’

Deze groep gevangenen veranderde regelmatig van samenstelling, maar de kern werd gevormd door familie van Von Hofacker, Von Stauffenberg, Goerdeler en de bekende lutherse predikant Dietrich Bonhoeffer, die uiteindelijk ter dood veroordeeld werd. Maar ook geheim agenten, daders van eerdere aanslagen op Hitler, Denen, Hongaren, de voormalige Franse premier Léon Blum en een niet met name genoemde Nederlandse minister maakten er deel van uit.

Het gesleep met deze ‘sippengevangenen’ wordt bijna ridicuul als het niet zo treurig was. De urgentie van de gedetailleerde beschrijvingen van de reizen naar de uithoeken ontbreekt echter, al kan er wel uit opgemaakt worden dat de SS in die laatste fase van de oorlog bijzonder slecht georganiseerd was. Het gebrek aan opvanglocaties en vervoersmiddelen, soms bussen, soms treinen, wordt evident. Daarbij komen de kleine klachtjes die Riedesel vermeldt, zoals een ‘stoffige vieze bus’, of een appèlplaats waar ‘nergens schaduw’ was, toch vooral over als een gebrek aan invoelingsvermogen met de Joden, Sinti, Roma, communisten die het in deze oorlog een stuk slechter getroffen hadden.

Al met al wat taai, dit boek, maar informatief. Uit het nawoord van ‘Nevelkinderen’ blijkt dat noch Von Hofackers kinderen, noch zijn kleinkinderen hem iets verwijten, hoewel zijn verzetsdaad grote gevolgen voor hun heeft gehad. Het is daarom jammer dat het boek eindigt met de bevrijding en niet iets meer vertelt over het naoorlogse leven van de betrokkenen.

Oordeel: urgentie ontbreekt, maar informatief.

Valerie Riedesel
Nevelkinderen. Hoe Anna en haar broers en zusjes Himmlers wraak overleefden
Vert. E. van Enckenvort Mozaïek; 372 blz. € 22,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden