De invloed van Wim Crouwel op ons dagelijks drukwerk

Wie heeft er vroeger niet aan de postzegel gelikt met de eenvoudige cijfers die loskwamen van hun achtergrond door een tegengesteld kleurverloop.

TENTOONSTELLING - Zijn creaties waren ogenschijnlijk zó gewoon, dat ze niemand opvielen. Maar Wim Crouwel gaf als vormgever een belangrijke aanzet tot het design waar Nederland nu beroemd om is.

Kun je verliefd worden op een letter? En dan nog wel de Akzidenz, een lettertype dat er koel, rechtlijnig en afstandelijk uitziet? Grafisch ontwerper Wim Crouwel (1928) spreekt na zestig jaar nog steeds lyrisch en met bewondering over de gevoeligheid van deze schreefloze letter.

Kaal en zonder franje
Die liefde voor schreefloze lettertypes is niet onopgemerkt gebleven in Nederland. Ook al hebben we misschien niet allemaal doorgehad dat vanaf 1963 heel veel affiches, boeken, logo's er kaal en zonder franje uitzagen.

Vanaf 1963 heeft Crouwel met zijn bureau Total Design meer dan twintig jaar lang een enorme invloed gehad op hoe ons dagelijks drukwerk eruit moest zien. Namelijk functioneel en sober.

Nu is er dan een overzichtstentoonstelling van zijn werk te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam. Tegelijk is het een eerbetoon, omdat Crouwel twee decennia lang al het drukwerk voor het Stedelijk Museum heeft vormgegeven. Alle affiches hangen nu bijeen op een grote wand.

Bewondering uit Engeland
Het heeft misschien te lang geduurd voordat zo'n tentoonstelling er kwam. De bewondering voor zijn werk kwam ook vooral uit Engeland, waar het initiatief voor de expositie is genomen. In Nederland leek het namelijk altijd zo gewoon hoe postzegels, telefoonboeken, logo's en andere grafische producten uit het dagelijks leven eruit zagen.

Wie heeft er vroeger niet aan de postzegel gelikt met de eenvoudige cijfers die loskwamen van hun achtergrond door een tegengesteld kleurverloop. Of een nummer opgezocht in een telefoonboek.

Als de Nederlandse mentaliteit
De enige functie van zo'n boek was het zo snel mogelijk kunnen vinden van het goede nummer. Dat er onder invloed van de Club van Rome ook toen al aan papierbesparing werd gedacht was niet te zien.

Crouwel bedacht dat er vier kolommen op een pagina moesten komen, zette het nummer voor de naam in plaats van erachter en gebruikte een schreefloze letter zonder kapitalen. En hij sleutelde net zo lang aan de typografie tot de gebruiker zich niet zou ergeren en niet meer zou beseffen dat het er eigenlijk ook heel anders uit had kunnen zien.

Het zag er allemaal net zo vanzelfsprekend uit als de Nederlandse mentaliteit: praktisch, georganiseerd en gewoon.

Modernist

Maar de enorme foto in de eerste zaal van de tentoonstelling zegt ook iets anders. Daar poseerde Crouwel in 1969 voor Paul Huf in een futuristisch wit pak met witte schoenen als een ruimtevaarder die zijn Space Odyssey gaat maken. "Het was een voortdurende zoektocht naar waar ik mee bezig was", zegt hij daarover.

Een zoektocht waarbij hij zichzelf steeds meer beperkingen oplegde. "Toen ik was gevraagd om de vormgeving voor het Stedelijk te doen, besloot ik om nog veel strenger te worden, want ik wilde een herkenbaar beeld dat heel anders zou zijn dan daarvoor." En dus zette Crouwel zichzelf van te voren vast met de keus voor één lettertype en een vast grid.

Achter die strengheid zat de motivatie om het dagelijks leven aangenamer en beter te maken: Crouwel was en is een overtuigd modernist. Met een oog voor de toekomst. Hij gebruikte zijn belangstelling voor computers en nieuwe technieken in zijn werk. Zijn 'New Alphabet' (1967), een lettertype dat eigenlijk zo goed als onleesbaar was, is helemaal ontwikkeld en bedacht vanuit een nieuwe door de computer aangestuurde zettechniek met de kathodestraalbuis.

Folders maken
Crouwel besloot in de typografie te duiken toen hij na een opleiding tot beeldende kunstenaar begin jaren vijftig ging werken als tentoonstellingbouwer. Daarbij kwam hij in aanraking met affiches uit Zwitserland die er fris, modern en zakelijk uitzagen en voornamelijk uit letters bestonden.

Omdat hij vond dat hij de noodzakelijke kennis miste om een folder te maken, ging Crouwel alsnog een opleiding volgen aan het instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs in Amsterdam (tegenwoordig de Gerrit Rietveld Academie). "Een van mijn eerste opdrachten was het tekenen van een onderkast 'a' op een formaat van 70 x 100 cm. Zo ontdekte je de vorm van de letters, geweldig vond ik dat."

'Nieuwe lelijkheid'
Al gauw na zijn opleiding vestigde Crouwel zich als grafisch ontwerper. Aan opdrachten geen gebrek. Het waren de jaren van opbouw en nieuwe bedrijven wilden allemaal een modern uiterlijk. In 1963 richte hij samen met andere ontwerpers Total Design op, het eerste grote multidisciplinaire ontwerpbureau in Nederland. Want hij was in Engeland geweest en leerde dat "Institutions like to talk to Institutions".

En omdat Total Design een van de eerste grote bureau's was, ontwierpen ze algauw voor alle grote bedrijven, zoals Auping, SHV, Randstad, de overheid en de Rabobank. Jarenlang werd Total Design bewonderd, maar op een gegeven moment ook verguisd.

In 1979 zette Renate Rubinstein de boel op scherp door in haar columns in Vrij Nederland te schrijven over 'de nieuwe lelijkheid', de kale en functionele vormgeving. Crouwel kan en kon er wel om glimlachen . "Er waren toen heftige discussies, maar ik kon goed tegen kritiek en was ook overtuigd van mezelf."

Stijl of manier van denken
Maar het postmodernisme kwam op, alle stijlen gingen door elkaar heen lopen en ook de invloed van Total Design werd minder groot.

Totdat in de jaren negentig vormgevers van hippe popblaadjes in Engeland 'the New Alphabet' herontdekten en de sobere functionele stijl van Crouwel overnamen.

In plaats van een manier van denken is het nu soms alleen maar een stijl. Daar heeft Crouwel dan zo zijn twijfels bij. Maar er zijn naar zijn mening nog genoeg goede jonge vormgevers die wel analyseren en een sterk eigen herkenbaar beeld weten neer te zetten. En hij is blij dat zijn logo SM weer prominent gebruikt wordt door een jongere generatie vormgevers die de tijdelijke vormgeving van het Stedelijk doen.

De 'nieuwe lelijkheid' is nu weer mooi geworden. Interessanter is echter dat, door het opnieuw kijken naar dit werk, zichtbaar wordt dat het design waar Nederland nu zo beroemd mee is, stevige wortels heeft. Een tak daarvan is Wim Crouwel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden