Recensie

'De idealisten’ is een onversneden ideeënroman

Beeld rv

Fresco toont zich in de gedachte dat kunst een nieuwe samenleving voorbereidt de grootste idealist. 

Louise Fresco
De idealisten
Prometheus; 352 blz.
€ 19,99

Louise Fresco is het uitgesproken voorbeeld van een schrijver die van zijn beroep of roeping literatuur maakt. De voormalige hoogleraar Duurzame Ontwikkeling en directeur bij de Wereld Voedsel Organisatie schrijft over idealisten, niet meer en niet minder. In haar eerste roman ‘De kosmopolieten’ vroeg ze zich af of het in onze tijd nog mogelijk is een idealistische wereldburger te zijn. 

In het vervolg erop, ‘De utopisten’, beschreef ze de dubieuze ontwikkeling van een stelletje voormalige utopisten en activisten tot maatschappelijke succesnummers. En in haar jongste roman ‘De idealisten’ komt de hardcore-business van de idealist aan bod: een dokter die in het Afrikaanse oerwoud een ziekenhuis runt.

Goede bedoelingen

Zoals in al haar romans kijkt ze ook in ‘De idealisten’ met een mengeling van scepsis en pragmatisme aan tegen de pure idealist. Dokter Benjamin Marcus, zoon van Joodse ouders die de kampen hebben meegemaakt, begint na tientallen jaren op een missiepost annex ziekenhuisje in een ongenoemd West-Afrikaans land te hebben gewerkt, stilaan te twijfelen aan het effect van zijn goede bedoelingen. Hij vecht immers dag in dag uit tegen de bierkaai van armoede en bijgeloof. 

De voormalige wereldverbeteraar realiseert zich dat zijn werk eigenlijk een druppel op een gloeiende plaat is en dat er niks fundamenteel verandert zolang de mensen om hem heen geen keuze hebben, en die hebben ze niet. Tegenover de dokter staat zijn beschermeling Ndidi, een kreupele en blinde dwerg, die de woorden en wijsheden van Marcus opslorpt maar tegelijkertijd in de oude voorvaderlijke geesten blijft geloven, als een overgangsfiguur tussen rationalisme en bijgeloof.

Eindeloze gedachtenstromen

In redelijk eindeloze gedachtenstromen worden we in beider denkwerelden meegenomen. Eigenlijk gebeurt er tot op de helft van het boek niks behalve dat we de hoofdpersonen leren kennen, hun verleden, hun dromen, hun frustraties.

Dan verschijnt er een westerse weldoener van het ziekenhuis, die een kijkje komt nemen bij zijn charitatieve project. Het komt tot een verbale confrontatie tussen de ploeterende dokter en de gulle rijkaard die vooral zichtbare progressie zoekt, grootschalige verbetering.

En de lezer vraagt zich af wie nu eigenlijk de idealist is, de goedbedoelende maar gefrustreerde arts of de ambitieuze rijkaard.

Ongewisse afloop

Allengs komt Marcus erachter dat hij in een cocon leeft. Van buitenaf komen stammen uit het noorden, gedreven door droogte en honger, het lokale evenwicht verstoren, er heerst een duister soort koorts, opstandige elementen bereiden een aanval op het dorp voor. Het is als het ware ‘Heart of Darkness’ in de eenentwintigste eeuw met een voor beide hoofdpersonen, Marcus en Ndidi, ongewisse afloop.

‘De idealisten’ is een onversneden ideeënroman, de uitbeelding van een urgent probleem: de emancipatie van Afrika. Van de vele stemmen lijkt die van de oud-militair Chris, die Marcus komt waarschuwen voor de opstand, mij het meest Fresco zelf te vertegenwoordigen, bijvoorbeeld over het idee dat je de arme bevolking kunt bevrijden: “Ontwikkeling zorgt voor meer rancune, niet voor vrede, laat staan voor dankbaarheid.” En over idealisten: “ik vrees dat de generatie van ons ook niet meer komt. Misschien is het voorgoed voorbij, de keuze om je in te zetten voor iets wat groter is dan jezelf. Voor zover ik het kan zien willen jongeren vandaag alleen nog maar dingen doen waar ze zelf baat bij hebben. De tijd van idealen is voorbij.”

Werkzame oplossingen 

En die non-idealisten moeten met werkzame oplossingen komen, mensen keuzes bieden, dat lijkt de boodschap van deze roman. Als er tenminste een boodschap in zit want het belangrijkste wat Fresco ons toont is de crisis waarin idealisme en het gedachtengoed van weldoeners in onze tijd zijn verzand.

Toch is Fresco ondanks haar scepsis misschien wel de grootste idealist van allen, met de verzwegen hoop dat een boek als ‘De idealisten’ ons aan het denken zal zetten. “Artsen doen alleen aan symptoombestrijding maar bouwen geen nieuwe samenleving. Kunst zet aan het denken en bereidt een nieuwe samenleving voor”, beweert een stem in ‘De idealisten’. Dat zou mooi zijn maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ‘De idealisten’ me in dat opzicht een boek voor een Gideonsbende lijkt, vol wijsheid en behartenswaardige gedachten maar niet wat je noemt een pageturner: wel goed, niet meeslepend.

Lees hier meer boekrecensies van Trouw. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden