Review

De huurlingenopstand tegen het imperium

Zoals Marx 'Het kapitaal' voor arbeiders verklaarde in kleinere boekjes, zo schreven Michael Hardt en Antonio Negri het simpelere 'De menigte', na 'Empire'. Dit tweetal probeert de beweging van 'andersglobalisten' een theoretisch fundament te geven. Hans Achterhuis keurt hun bouwwerk, en vindt naast stevige pijlers ook hele zwakke.

Tegen het eind van de vorige eeuw meenden velen dat ze met de eeuw zelf ook het verschijnsel utopie konden begraven. Te vaak was juist in de 20ste eeuw de droom van een goede maatschappij in een totalitaire nachtmerrie verkeerd, was de beoogde hemel hel gebleken. De Goelag-archipel in de Sovjet-Unie, de culturele revolutie in het China van Mao, de korte maar zeer gewelddadige heerschappij van de Rode Khmers in Cambodja, werden gezien als lessen; het utopisch denken moest geheel afgeschaft.

Maar de 21ste eeuw blijkt weer nieuwe utopische bewegingen te baren. En de belangrijkste daarvan is ongetwijfeld die van de andersglobalisten. De inspiratie voor hun acties haalden de andersglobalisten oorspronkelijk vooral uit het aanstekelijk geschreven relaas over de nefaste effecten van globalisering door Naomi Klein: haar boek 'No Logo'. Enkele jaren geleden kwam daar een zwaar theoretisch tractaat bij: 'Empire' van Michael Hardt en Antonio Negri. Wat 'Het kapitaal' was voor de 19de-eeuwse arbeidersbeweging zou volgens vele recensenten 'Empire' worden voor de andersglobalisten.

Wat voor 'Het kapitaal' gold, is ook van toepassing op 'Empire': voor de doorsnee-activist is het te taaie theoretische kost. Marx schreef daarom een aantal meer toegankelijke kleine geschriften om uit te leggen waar het in de kapitalistische wereld en de arbeidersstrijd om draaide. Hardt en Negri hebben het hem in 'De menigte' nagedaan. Dit boek, met als ondertitel 'Oorlog en democratie in de nieuwe wereldorde', herhaalt op toegankelijke en didactische wijze de analyse(s) uit 'Empire'.

Daarnaast is het duidelijk bedoeld als een strijdboek dat de lezer enthousiast wil maken. Mede hierdoor komen de utopische elementen, die in hun vorige werk vaak impliciet bleven, nu nadrukkelijk aan de oppervlakte.

Eerst de analyses. Die zijn ronduit origineel en verrassend. Vanuit hun brede historische en filosofische achtergrondkennis slagen Hardt en Negri erin om de simpele slogans waarmee de discussies over globalisering vaak gevoerd worden, te overstijgen. Ik geef enkele voorbeelden. Om te beginnen is er het centrale begrip 'imperium' (waarom in 's hemelsnaam dit niet voor de Nederlandse vertaling van 'Empire' werd gebruikt, begrijp ik niet). Er verschijnen tegenwoordig vele boeken over het Amerikaanse imperium en de taken en gevaren hiervan. Voor Hardt en Negri valt het imperium echter niet simpelweg in de Verenigde Staten te lokaliseren. Zeker, daar liggen een aantal centra van imperiale machtsuitoefening, maar we moeten er ook andere knooppunten van macht, in het Westen en elders, bij betrekken. Het gaat om een mondiaal netwerk, waarin 'het goede' en 'het slechte' niet simpel geografisch kunnen worden gelokaliseerd.

De auteurs maken zo tevens duidelijk dat de discussie tussen bilateralisten en multilateralisten, tussen de benadering van de Amerikaanse neoconservatieven die Amerika op z'n eentje verantwoordelijk willen stellen voor de wereldorde en de bondgenoten die mee willen praten, sterk gerelativeerd moet worden. Hardt en Negri zien andere onderverdelingen en hiërarchische scheidslijnen, die volgens hen bepalender zijn voor de huidige wereldorde.

En wat te denken van de analyse van de aanslag op de Twin Towers als een 'huurlingenopstand'? In de nadagen van het Romeinse imperium kwam het vaak voor dat de generaal van een van de huurlingenlegers zich tegen het rijk keerde. Werd Bin Laden aanvankelijk niet beschouwd als een pion van de Verenigde Staten, in hun strijd tegen de Sovjet-Unie? En is het overdreven om te stellen dat ook Saddam Hoessein in eerste instantie, door de Amerikanen werd gezien als een lokale heerser die hun belangen in het Midden-Oosten kon verdedigen? Beiden werden door de Verenigde Staten ondersteund en tot de tanden toe bewapend.

Dit soort analyses maken 'De menigte' tot een waardevol boek in de huidige globaliseringdiscussies. Maar de utopistische tendens die er ook in zit, valt moeilijker te verteren.

Met name Negri, die in het verleden gold als de ideoloog van de terroristische Italiaanse Rode Brigades, kent de valkuilen van de utopie. Hij wéét dat het utopisch denken vaak tot geweld leidt en dat het ertoe neigt andersdenkenden te verketteren en tot zwijgen te brengen. Vandaar dat hij de beweging van de andersglobalisten van deze smetten wil vrijpleiten. Een geweldloze strategie is voor haar gepast en haar kracht ligt in de bonte verscheidenheid van ideeën en doelstellingen die naast elkaar mogen blijven bestaan.

Dat klinkt mooi op papier, maar de praktische vraag hoe zo'n gevarieerde beweging ooit politiek-strategisch het imperium ten val kan brengen, wordt totaal ontlopen. Tekenend is de aanbeveling die Naomi Klein dit boek meegaf: ,,Hardt en Negri geloven dat mensen de kracht en de wijsheid hebben zichzelf te regeren.'' Dat laatste stelde Lenin ook in zijn geschrift 'Staat en Revolutie'. Maar van die utopie, van de door Lenin beoogde 'afschaffing van de staat', kwam in de Sovjet-Unie, zoals bekend, niets terecht. Zal het 'de menigte', het geheel van over de hele wereld verspreide revolutionaire subjecten, beter vergaan dan de Russische arbeiders?

'De menigte' wordt zo gekenmerkt door een onontwarbare kluwen van diepgaande theoretische analyses en oppervlakkige op de praktijk gerichte suggesties. Wie deze kluwen enigszins wil ontwarren, moet het in de Nederlandse vertaling helaas doen zonder het register uit de Engelse tekst. Dit maakt het boek met zijn vele verwijzingen en zijn ondanks de didactische opzet toch nog best ingewikkelde beschouwingen, in de Nederlandse versie helaas een stuk minder waardevol.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden