Review

De huilebalk heeft nageslacht

De dertiende druk van de Grote Van Dale telt 8778 trefwoorden meer dan de vorige editie. Veel volkskapitaal werd toegevoegd. En veel grappen werden gehandhaafd.

Oef, hij staat erin, de 'huilbaby'. Moest tot en met de twaalfde druk de volwassen 'huilebalk' het doen zonder erkenning van zijn kroost, in de gloednieuwe Dikke Van Dale is dat eindelijk opgenomen.

Vanaf vandaag is hij te koop, de dertiende druk van het Groot Woordenboek der Nederlandse Taal. De praktijk zal het uitwijzen, maar op het eerste gezicht is er het een en ander verbeterd. Ommissies uit vorige drukken, zoals de 'ace' (die bij tennis geslagen wordt) en de 'advertorial' (die door adverteerders in de krant geplaatst wordt onder het mom van redactionele kopij) zijn nu goedgemaakt. De nodeloze, archaïsche toevoeging als 'mohammedaans bedehuis' bij 'mesigit' is verdwenen. De dertiende druk volstaat met de kernbetekenis 'moskee'. Maar van 'apricot-brandy' wil Van Dale nog steeds niks weten.

Grapjes zijn gehandhaafd. Onder 'kwak' lezen wij nog altijd 'wat zegt een kikker als hij klaarkomt', en bij 'baas' de voorbeeldzin 'Baas, kun je ook zeggen waar de Rijnsburgerweg 22 is?', een verwijzing naar het adres van de voormalige hoofdredacteur dr. H. Heestermans.

Voor de dertiende druk heeft 'de enige vorm van vandalisme die ik toejuich' (Harry Mulisch) een gedeeltelijk vernieuwde hoofdredactie gekregen. Naast professor Guido Geerts heeft de jonge drs. Ton den Boon de plaats van Heestermans ingenomen. Voor een gezelschap van lexicografisch geïnteresseerden (dat overigens in kleding, lichaamshouding en onderlinge omgangsvormen met geen enkel ander gezelschap vergeleken kan worden) presenteerde Den Boon gisteren de nieuwe druk in de Amsterdamse Beurs van Berlage. De lokatie was toepasselijk, zei Den Boon, omdat een aanzienlijk deel van de trefwoorden die in deze dertiende druk hun debuut maken, gerelateerd is aan de beurshandel, meer in het bijzonder het 'volkskapitalisme' (ook nieuw).

De trend onder particulieren om met hun spaargeld in de aandelenhandel en wat dies meer zij te stappen, vindt zijn weerslag in de taal. 'Clickfonds', 'marktindex' en 'shortpositie' zijn dankzij ons aller winstbejag nu voor de eeuwigheid bewaard. Voor wie daar al de wenkbrauwen bij fronst: ook 'flexwerk', 'ontlezing', 'zeepbeleconomie' en 'onder de pet houden' werden zo kenmerkend voor deze tijd geacht, dat zij een plaats in de Grote Van Dale verdiend hebben. Want niet iedere nieuwkomer in de taal komt in dit woordenboek terecht. De redactie van Van Dale hanteert als toelatingscriterium een regelmatige verschijning in de media gedurende een periode van drie jaar. Het is dus de vraag hoe veel drukken het nu opgenomen 'millenniumprobleem' zal meegaan. Had trouwens niet ook 'millenniumpagina' een plaats verdiend?

Sommige woorden, zoals de 'huilbaby', circuleren echter al veel langer dan drie jaar, maar kwamen toch niet in de kolommen van Van Dale terecht. Dat komt doordat de redactie haars ondanks aan nog een tweede criterium gebonden is. Den Boon en de zijnen moeten een bepaald woord wel missen in hun woordenboek, voordat bij hen het idee kan opkomen dat het in de volgende druk een plaats moet krijgen. Wie nooit een baby hoort huilen, denkt niet zo snel aan het woord 'huilbaby'.

Den Boon noemt 'leeslint' als voorbeeld. Een tamelijk oud woord waarschijnlijk, althans een al lang bestaand ding, maar tot nu toe afwezig in Van Dale. Zowel naar het ding als naar het trefwoord zocht de gebruiker van de voorgaande drukken tevergeefs. Nu heeft ieder deel twee leeslintjes, en deel j/r heeft bovendien het trefwoord.

Nieuw is dat de dertiende editie ook uitspraakinformatie in fonetisch schrift geeft bij woorden waarvan de uitspraak afwijkt van de Nederlandse uitspraakregels. Zo hoeft er nooit meer getwijfeld te worden aan de uitspraak van woorden als 'engagement' en 'icing'. Voor de liefhebbers heeft de nieuwe Van Dale ook bij een groot aantal woorden aangegeven wanneer ze voor het eerst in het Nederlands voorkwamen.

8778 nieuwe trefwoorden, ruim vierhonderd pagina's meer dan de twaalfde editie. Is zoveel aandacht voor de uitbreiding niet ten koste gegaan van de zorg voor bestaande lemma's? Een eerste controle leert dat de gebruiker waakzaam moet blijven. Weliswaar heeft 'bureaublad' keurig de nieuwe betekenis 'grafische gebruikersinterface met pictogrammen' gekregen, maar van de volstrekt verouderde voorbeeldzin bij 'bioscoop', 'de bioscoop is de verbeterde kinematograaf' is alleen de spelling geactualiseerd: de bios is nu een verbeterde 'cinematograaf'. Een en ander lijkt een typisch gevolg van het feit dat de redactie deze keer bij de herziening niet alfabetisch maar thematisch te werk is gegaan.

Ook 'domineestaal' dat ter verklaring dient van de 'tale Kanaüns', wordt zelf nog steeds niet verklaard. En een fout waar de baby om zal blijven huilen: een 'luierbroekje' is niet meer een 'broekje dat over een luier heen gaat'. Daartegenover staat dat van 'stichtingskosten' niet langer de schijn wordt gewekt dat dat de kosten zijn van een stichting, maar 'oprichtingskosten'. Van een stichting bijvoorbeeld, maar ook van een vereniging of een vennootschap onder firma.

Het bijzondere aan lexicografen is moeilijk te vatten. Het zit hem in de combinatie van ernst en bravoure waarmee hoofdredacteur Den Boon vertelde dat in de nieuwe druk korte metten gemaakt is met de discrepantie tussen 'pruimenjam', dat 'jam van pruimen' als bondige verklaring had, en 'aardbeienjam', dat helemaal niet verklaard werd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden