Tentoonstelling

De hengsten, merries en veulens van Stubbs zijn magisch, ook voor niet-paardenmeisjes

‘Whistlejacket’ van George Stubbs

Door kadavers van paarden te ontleden kwam George Stubbs alles te weten over hun anatomie. Het werk van de beroemdste paardenschilder van Engeland is nu voor het eerst te zien in Nederland. ‘Stubbs had meer met paarden dan met mensen.’

Je hoeft geen paardenmeisje te zijn (geweest) om te snappen waarom de Britten idolaat zijn van ‘Whistlejacket’. Zo levensecht torent het steigerende paard boven je uit op het schildersdoek, dat je geneigd bent naar achteren te stappen. In de National Gallery in Londen behoort hij tot de publiekslievelingen.

Het enorme portret (2,92 x 2,46) van de kastanjekleurige hengst is een icoon in het oeuvre van George Stubbs (1724-1806). Hij is Engelands beroemdste paardenschilder, maar in Nederland amper bekend. Nog nooit was er hier een tentoonstelling van zijn werk en het hangt in niet in één Nederlands museum. Met andere paardenportretten is Whistlejacket nu voor het eerst te zien op het Europese vasteland, op de tentoonstelling ‘De man, het paard, de obsessie’ in het Haagse Mauritshuis.

Extreem realistisch heeft Stubbs het dier rond 1762 afgebeeld. Het verhaal gaat dat het de bedoeling was dat hij er nog een ruiter bij zou schilderen en een landschap op de achtergrond. Dat was de opdracht van de eigenaar van Whistlejacket, de politicus en latere premier Charles Watson-Wentworth, de tweede markies van Rockingham. Maar het liep anders.

Toen Stubbs in de stal zat te schilderen, zou Whistlejacket agressief zijn geworden. Hij wilde het schilderij vertrappen, omdat hij er een rivaal zag. De markies zou toen hebben gezegd: ‘Als zelfs Whistlejacket gelooft dat dit een echt paard is en het herkent, dan moeten we er niets meer aan veranderen’. 

Lange tijd dacht men: dat schilderij is niet af

Het is een mooi verhaal, zegt conservator Lea van der Vinde van het Mauritshuis. Maar of het klopt is de vraag, want er is geen wetenschappelijk bewijs dat paarden elkaar of zichzelf herkennen.

Merries en veulens in een rivierlandschap, George Stubbs

Toch is lange tijd gedacht dat het schilderij niet af was, vertelt Van der Vinde. Paarden werden altijd afgebeeld tegen een achtergrond, variërend van slagvelden en renbanen tot idyllische landschappen en vaak met een ruiter of stalknecht. Stubbs was de eerste die het dier centraal stelde en echte portretten schilderde, met veel oog voor de schoonheid en het temperament van het paard. Dat het portret van Whistlejacket wel degelijk als voltooid moet worden beschouwd, valt ook af te leiden aan de schaduwen rond de hoeven en de gekleurde achtergrond. 

Op de tentoonstelling zijn schilderijen te zien uit een belangrijke periode in de carrière van Stubbs: de jaren vijftig en zestig van de achttiende eeuw. Hij ontwikkelde zich toen in korte tijd tot de bekendste paardenportrettist van Engeland, waar de paardensport ook toen al populair was. Zijn opdrachtgevers behoorden tot de elite en bezaten grote landhuizen met kunstcollecties, landgoederen met paardenstallen en soms ook fokkerijen. Met zijn specialisme had hij een gat in de kunstmarkt ontdekt. 

Dat Stubbs het paard tot en met de kleinste spiertjes en aders wist weer te geven, kwam door zijn kennis van de anatomie. Hij vond dat je moest weten hoe een paard anatomisch in elkaar zit, om het zo natuurgetrouw mogelijk te kunnen afbeelden.

Hij at weinig en dronk alleen water

Als kind al was hij gefascineerd door de anatomie van dieren én mensen. Hij kon goed tekenen, maar ging niet naar de kunstacademie. Liever volgde hij in een ziekenhuis lessen in de menselijke anatomie. Halverwege de jaren vijftig trok hij zich terug op een afgelegen boerderij in Lincolnshire om daar anderhalf jaar paarden te ontleden. 

Van der Vinde: “Stubbs was een excentrieke man die teruggetrokken leefde, weinig at en alleen water dronk. Hij was niet getrouwd, maar woonde samen met Mary Spencer, met wie hij kinderen kreeg. Zij was bij hem als hij paarden aan het ontleden was.”

Het skelet van Eclipse, George Stubbs

Hoe de rollen precies verdeeld waren in die boerderij, is niet bekend. Wel zijn de werktekeningen bewaard gebleven die Stubbs maakte van het ontleedproces van de kadavers. Ze vormden de basis voor de wetenschappelijke publicatie ‘The Anatomy of the Horse’ die in 1766 verscheen. Het werd internationaal het standaardwerk. Van der Vinde: “Het leverde hem de bijnaam De Leonardo van Liverpool op”. Naast exemplaren van het boek zijn in het Mauritshuis ook tien van zijn anatomische tekeningen te zien.

Niet alleen door zijn kennis van het paardenlijf en artistieke talent groeide Stubbs uit tot een populaire schilder. Hij verhuisde naar Londen, dé plek om in contact te komen met rijke opdrachtgevers die in hun landhuizen wilden pronken met schilderijen van hun dure (ren)paarden. Voor de markies van Rockingham die een paardenfokkerij had, schilderde hij twaalf portretten. Sommige tonen de speciale band tussen het paard en zijn berijder, zoals dat van ‘Scrub’, afgebeeld met John Singleton.

Van der Vinde: “Je ziet dat het zijn lievelingspaard was. Na zijn dood is Scrub zelfs begraven naast het huis van de Singletons.” Stubbs verdiepte zich ook grondig in het (groeps)gedrag van paarden. Heel mooi komt dat tot uitdrukking in onder meer de stand van de voeten en oren van de drie merries die hij portretteerde met twee zogende veulens. 

Let vooral op de glanzende ogen

Naast de fenomenaal geschilderde paarden – let vooral op de glanzende ogen, hét handelsmerk van Stubbs – staan de mensen er vaak wat knullig bij, zoals op het portret van Blank. Deze vurige hengst steelt de show naast zijn houterige verzorger, die hem amper in toom kan houden. Was Stubbs niet goed in het schilderen van mensen? Of deed hij dat misschien met opzet, zodat het paard alle aandacht zou krijgen? Van der Vinde: “Feit is dat Stubbs meer met paarden had dan met mensen. Mensen interesseerden hem niet zo.”  

Naast Whistlejacket is er nog een blikvanger op deze tentoonstelling: het skelet van het beroemdste renpaard ooit, Eclipse (1764-1789). Op een olieverfstudie die Stubbs maakte toen Eclipse aan het begin van zijn succes stond, ziet hij er niet echt flitsend uit. Maar hij kon zo hard rennen dat hij alle races won. Toen na een jaar niemand nog een tegenstander durfde in te zetten, volgde een al even succesvolle carrière als dekhengst. Wereldwijd stamt nu nog 95 procent van alle volbloedpaarden van hem af.

Studie van Eclipse, George Stubbs

Je hoeft geen paardenliefhebber te zijn om geraakt te worden door de portretten van Stubbs. Van der Vinde: “Hij had echt gevoel voor hun karakter en temperament. Paarden zijn altijd belangrijk geweest in de geschiedenis van de mens en afgebeeld door tal van kunstenaars. Maar bij Stubbs worden ze voor het eerst menselijk.”

George Stubbs – De man, het paard, de obsessie, 20 februari t/m 1 juni in Het Mauritshuis, Den Haag.

Veulen en steen Beeld Charlotte Dumas

Voor een goed portret moet je eerst het paard leren kennen

Vele malen reisde Charlotte Dumas (1977) de afgelopen vijf jaar naar Japan om paarden te observeren, te fotograferen en te filmen. Oude paardenrassen zijn het, die na jarenlange arbeid voor de mens zijn afgedankt en met uitsterven worden bedreigd. Vooral de kleine paardjes die leven op het afgelegen eilandje Yonaguni ten zuidwesten van Okinawa, waar niemand naar omkijkt, raken haar, vertelt ze in een Amsterdams café.  

Al sinds haar afstuderen aan de Rietveld Academie fotografeert Dumas dieren. Daarmee viel ze meteen op: met dierenfoto’s ben je een buitenbeentje in de hedendaagse kunst. Aanvankelijk waren het vooral paarden en politiehonden, later kwamen er wolven en tijgers bij. De laatste jaren zijn het toch weer de paarden die haar intrigeren. Sentimentele beelden zijn het nooit. Het gaat haar erom een volwaardig portret te maken van het dier.  

Sinds enkele jaren maakt ze ook films van paarden. “De verwilderde paardjes op het eiland Yonaguni inspireerden me om ook te gaan filmen.” In haar eerste film ‘Shio’ (2018) staat de weerbaarheid van deze paarden in de ruige natuur centraal. In de Amsterdamse galerie Andriesse/Eyck is nu haar tweede korte film te zien, ‘Yorishiro’. Naast de paarden speelt daarin ook een jong meisje een belangrijke rol. Aan de film en ook aan haar foto’s zie je altijd de zorgvuldigheid af waarmee ze haar onderwerpen observeert en de tijd die ze hiervoor neemt. Zonder telelens of fotoshoppen maakt ze haar foto’s, die in opbouw sterk doen denken aan de klassieke schilderkunst.  

Die fascinatie voor het paard herkent ze ook in het werk van de Engelse schilder George Stubbs, die ruim 250 jaar geleden als eerste paarden levensecht ging portretteren. Toch voelt ze geen diepe verwantschap met deze paardenportrettist, zegt ze. “Stubbs kon ze heel treffend schilderen vanuit zijn kennis van de anatomie en zijn affiniteit met paarden. Maar ik vind zijn werk ook heel Engels, in de zin dat het wat stijfjes is. Ik mis in zijn portretten de emoties en dramatiek die ik wel ervaar in de dierentaferelen van Eugène Delacroix en ruiterportretten van Theodore Géricault.” Deze schilders uit de Franse Romantiek van de negentiende eeuw zijn haar favorieten en inspiratiebronnen, al spreken ook de werkpaarden van George Breitner tot haar verbeelding. “Deze kunstenaars hebben paarden niet alleen verbeeld als vurige, tragische of toegewijde wezens. Hun schilderijen vertellen ook iets over de relatie tussen mens en dier. Daar ontkom je nooit aan, de context met de mens. Je kunt het paard door de eeuwen heen niet los zien van de mens, of het nu op het slagveld is of op de renbaan.” 

Voor een goed portret van een paard kun je het niet zomaar even van stal halen om het te fotograferen, zegt ze. Die opdracht kreeg ze eens van een magazine voor ‘hele rijke mensen’. “Het ging om een superrenpaard dat voor een recordbedrag verkocht zou worden, met name omdat het zwanger was van net zo’n superpaard. Omdat het paard zoveel waard was, was er nauwelijks tijd om het goed te kunnen portretteren. Ik heb toen de buik van het zwangere paard gefotografeerd, maar ik geloof niet dat ze de foto hebben geplaatst.”

Hele dagen en soms ook nachten brengt ze door met paarden, tot ze helemaal op hun gemak zijn en volkomen zichzelf als zij ze observeert en fotografeert. Dat is dan wel weer iets wat ze gemeen heeft met Stubbs: de obsessie om het paard tot in het diepst van zijn wezen te leren kennen.  

Charlotte Dumas, Yorishiro, te zien t/m 7 maart in galerie Andriesse/Eyck, Amsterdam.

Lees ook:

De paardenraces van Ascot zijn een ordinair zuipfestijn geworden

Ooit waren de paardenraces van Ascot het toonbeeld van de Britse high society, tegenwoordig dringt het grote publiek er ook door. En dat veroorzaakt de nodige culturele botsingen.

Renpaard Eclipse liep altijd op kop, ook als dekhengst

Slecht één jaar duurde de carrière van Eclipse, maar dat was genoeg om wereldberoemd te worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden