Boekrecensie

‘De hemelschijf van Nebra’ sleept je mee in het mysterie

Beeld TR BEELD

Duitse archeologen reconstrueren de wereld van een hoogontwikkelde beschaving in de Bronstijd.

Het is de oudste afbeelding van de kosmos tot nu toe. Op de 3600 jaar oude bronzen schijf prijken gouden hemellichamen, waaronder een maansikkel en sterren. In 1999 dook het object op in Duitsland, nabij het stadje Nebra, ten westen van Leipzig. Twee schatgravers met metaaldetectors groeven de schijf op in de bossen. Illegaal, aangezien archeologische vondsten daar per wet toebehoren aan de staat waar ze zijn gevonden. Toen de Duitse archeoloog Harald Meller hoogte kreeg van de roof, ging hij undercover tijdens een politieactie om de unieke schijf uit handen van de schatgravers te redden.

In het boek ‘De hemelschijf van Nebra. Op zoek naar een verdwenen beschaving in het hart van Europa’ doet Meller niet alleen uitvoerig verslag van de vondst, maar vooral over haar betekenis voor de Europese prehistorie. Daarbij kreeg hij hulp van de Duitse wetenschapsjournalist gespecialiseerd in archeologie en geschiedenis Kai Michel.

De hemelschijf (doorsnede 32 centimeter, ruim twee kilo) is volgens de auteurs een sensationele ontdekking. In de vroege Bronstijd gebruiken mensen de hemelschijf als kalender. De Plejaden, een groepje van zeven sterren, markeren in wisselspel met de sikkelmaan dan wel volle maan het begin en einde van het landbouwjaar. De makers hielden zelfs rekening met schrikkeljaren, om de zonne- en maankalender synchroon te houden. Sommige experts zijn echter sceptisch over die voorstelling van zaken. Het gaat hier om vergaande kennis over zon en maan, die pas duizend jaar later schriftelijk werd vastgelegd in Mesopotamië.

Midden-Europa

Dit is niet het eerste boek over het artefact, dat inmiddels op de Unesco Werelderfgoedlijst staat. In 2012 verscheen het Engelstalige ‘The Nebra Sky Disc. Cycles in the Cosmos’ van archeoloog Howard Crowhurst. Hij poogde ook de verborgen betekenis van het object bloot te leggen en komt met min of meer dezelfde uitleg: de schijf is een knap staaltje prehistorische astronomie waarop de tijdcycli van zon en maan zijn vastgelegd.

Intrigerender dan de precieze betekenis van de hemelschijf is misschien wel dat hij rond 1600 v. Chr. begraven is in Midden-Duitsland. Niet de eerste plaats waar je aan denkt bij zo’n exotisch object. Bij mystieke kaarten van de kosmos zijn we geneigd te denken aan vroege culturen als die van de Maya’s, die met hun kalender het einde der tijden voorspelden. Welke cultuur in Midden-Europa kon zoiets complex als de hemelschijf voortbrengen? Daar hebben Meller en Michel wel een antwoord op. Ze plaatsen het verhaal dat ze te bieden hebben qua spanning in het rijtje van Tolkiens ‘Lord of the Rings’.

Zo spannend wordt het niet. De opsporing van de illegale schatgravers heeft wel iets Dan Brownachtigs, maar daarna is het boek vooral een theoretische uiteenzetting van het Midden-Europa van 4000 jaar geleden. Hoe wij denken over onze eigen prehistorische verleden klopt niet, is de grote boodschap. We waren geen ‘barbaarse’ boerenbeschaving. Wat wel? Met lange zinnen schetsen de auteurs uitgebreid de contouren van de wereld waarin de hemelschijf werd vervaardigd, geholpen door foto’s en creatieve illustraties.

Krachten bundelen

Tussen 2300-1600 v. Chr. bestond in Midden-Europa de Únětice-cultuur. Archeologisch gezien was daar eerst weinig aandacht voor, onder meer omdat het schrift er nog niet uitgevonden was. Desondanks was Únětice een complexere samenleving dan we voor mogelijk hielden; extreem hiërarchisch en waarschijnlijk met eigen leger. Aangezien het koper van de hemelschijf werd gewonnen in Oostenrijk en het tin en goud uit Engeland kwamen, waren er kennelijk al internationale handelsbetrekkingen in het prehistorische Europa.

Omslag ‘De hemelschijf van Nebra’ Beeld TR BEELD

Verschillende archeologische vakgebieden bundelden hun krachten om deze oeroude cultuur tot leven te brengen. Desondanks zijn de auteurs zich bewust van de gaten in de kennis, die ze hier en daar maar opvullen met speculatie.

Onderzoek naar dit ‘rijk van Nebra’ duurt voort en nieuwe raadsels met betrekking tot de hemelschijf blijven opduiken. Als lezer word je onvermijdelijk meegesleurd in het mysterie. Wat was de bedoeling van de maker? Waar kwam de kennis over hemellichamen vandaan? Wie nog wat extra betoverd wil worden door deze antieke en controversiële sterrenkaart, kan een bezoekje brengen aan het museum voor prehistorie in Halle an der Saale, waar Meller directeur is. Hier heeft de hemelschijf van Nebra haar laatste rustplaats gevonden.

Oordeel: Als lezer word je meegesleurd in het mysterie.

De hemelschijf van Nebra. Op zoek naar een verdwenen beschaving in het hart van Europa
Harald Meller en Kai Michel
Vert. Marten de Vries Balans; 360 blz. € 29,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden