Review

De hemel is meer voor ongelovigen

Hoogleraar en humanist Ilja Maso, wekte woede bij zijn medehumanisten: hij denkt na over een hemel. Maso stelt zich die zelfs concreet voor.

Van onze redactie religie & filosofie

De ontdekking van de hemel levert vaak spannende verhalen op. De meeste recente staat op conto van de humanist en wetenschapsfilosoof Ilja Maso. Een paar maanden geleden publiceerde hij het boek ’Onsterfelijkheid; van twijfel naar zekerheid’. Zijn beelden van het hiernamaals zijn ongekend concreet, met een oordeel en het weerzien van geliefden. Op internet is een discussie losgebarsten over het boek: zijn werk zou onwetenschappelijk zijn, blijk geven van een puur egoïstisch verlangen, en zou mede-humanisten onsterfelijk belachelijk maken.

In Café Meer ging het niet over de vraag of de hemel te belachelijk is voor woorden, maar over de opmerkelijke constatering dat tegenwoordig opvallend veel ongelovigen naar het beeld van de hemel grijpen, terwijl de hemel gelovigen koud lijkt te laten.

De doopsgezinde predikant Wieteke van der Molen: „Ik heb mij nooit een voorstelling gemaakt van de hemel, niet als volwassene en niet als kind. Mijn grootmoeder vertelde wel eens verhalen over kindertjes die in de hemel rijstepap aten van gouden borden. Maar die verhalen nam ik nooit serieus. Het staat ieder mens vrij zijn eigen beeld te vormen van een hiernamaals, en daar gedurende zijn leven mee bezig zijn. Ik zou een stervende broeder die in de hemel gelooft niet vertellen dat de hemel niet bestaat.’’

Ook Ilja Maso maakte zich als kind geen voorstelling van de hemel. „Ik ben echt keurig socialistisch, dus atheïstisch opgevoed. En in het geloof van het socialisme was geen plaats voor de hemel. Toch zou ik nu, als wetenschapper, nooit zeggen dat het iedereen vrij staat zijn eigen voorstelling van de hemel te maken.’’

Is er één ware hemel? Maso: „Wie verschillende religies met elkaar vergelijkt, beschrijvingen van bijna-doodervaringen uit heel de wereld naast elkaar legt, stuit op een aantal zaken die sterk op elkaar lijken. Wil je je een voorstelling maken van de hemel, dan moet je je op deze uitspraken baseren.’’

Zoals? „Het is misschien teleurstellend om te horen, maar de hemel lijkt sterk op de aarde, met veel dezelfde, lastige beperkingen. Ook de gang naar de hemel wordt vaak overeenkomstig beschreven: of je nu een verslag hoort van een bijna-doodervaring of leest in het eeuwenoude Tibetaanse Dodenboek, telkens noemt men een dichte mist, die mensen zelf kunnen laten optrekken, waarna ze in de hemel komen. Ik vind het als wetenschapper moeilijk om over de hemel te praten als iets reëels, iets tastbaars. Tegelijkertijd vind ik het ook mijn plicht deze overeenkomstige beschrijvingen serieus te nemen.’’

Is er niet alleen sprake van een sterke symboliek van de hemel? Maso: „Nee. Daarvoor zijn de beelden te concreet. Symbolische taal is vaag en kent verschillende uitleggingen. Je merkt ook onmiddellijk wanneer iemand fantaseert over de hemel: zijn beelden zijn afwijkend en vreemd.’’

Waarom zou je fantaseren over een hemel? Waarom hebben we een hemel nodig? Van der Molen: „Die hebben we niet nodig. Wij leven hier op aarde en niet in een hiernamaals. Lezing van Maso’s boek wekte ook een oude wrevel in mij: we moeten ons tijdens dit leven niet richten op het leven hierna. Wij gaan niet goed met mensen om omdat het dan in het hiernamaals goed met ons zou gaan. Wij gaan goed met anderen om omdat dat onze roeping als mens is.’’

„Helemaal mee eens’’, zegt Maso.

Van der Molen: „Is dat leven op aarde dan niet genoeg?”

Maso: „Voor velen wel. Maar het is ook zo dat onze maatschappij deels uit hedonisten bestaat, die enkel hun eigen plezier najagen en zich weinig gelegen laten liggen aan normen en waarden. Als je een geloof zou hebben dat consequenties verbindt aan je manier van leven, zou dat je levenswijze kunnen veranderen.’’

De hemel als laatste oordeel? ,,Binnen het humanisme kom je het standpunt tegen dat de mens zichzelf voldoende moet kunnen zijn, én de gedachte dat we een hogere instantie nodig hebben die ons doen en laten beoordeelt. Bijvoorbeeld de hemel. Ik geloof niet in de hemel als een ouderwets Laatste Oordeel. Getuigen van een bijna-doodervaring spreken vaak over een tweede levensfilm, waarin vertoond wordt wat je gedaan en nagelaten hebt. Het goede en het kwade komt voorbij. Van straf is geen sprake, het enige oordeel is je eigen oordeel. Dat vind ik een bruikbaar idee.’’

Ik niet, zegt Wieteke van der Molen. „Er is in de kerkelijke traditie veel gewerkt met hemel en hel. De geschiedenis daarvan interesseert me nauwelijks. Ik ben een late bekeerling, en uitsluitend op grond van de verhalen uit de Bijbel. Als je dat boek leest – ik heb het meegenomen, goed boek! – lees je verhalen die zich richten op deze aarde. Ik heb het druk genoeg met deze verhalen, met het streven naar een goed leven. Hier, nu.’’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden