null Beeld

TaalTon den Boon

De grens tussen samenkoppeling en woordgroep is niet zo scherp te trekken

Bestaat er een naam voor samenkoppelingen met twee of meer koppeltekens, vraagt een lezer. Hij heeft het over woorden als vergeet-mij-nietje en hink-stap-sprong. ‘Grappige woorden’ vindt hij dat en daarom verwacht hij dat er een ‘swingende benaming’ voor is. Helaas voor hem: die is er niet.

Een andere lezer – tevens schrijver – stelde onlangs eveneens een vraag over samenkoppelingen: ‘Omschrijf je onze vlag als een rood, wit en blauwe vlag of een rood-wit-en-blauwe vlag?’

Ik adviseerde hem als alternatief ‘rood-wit-blauw’. Die samenkoppeling staat in de Woordenlijst en is dus een officiële schrijfwijze. Daar nam hij geen genoegen mee. Hij wilde per se de spelling weten van de variant met het nevenschikkende voegwoord ‘en’.

Wanneer is het een samenkoppeling?

De vraag is: hoe bepaal je of een taalvorm een woordgroep (‘rood, wit en blauw’) dan wel een samenkoppeling (rood-wit-en-blauw) is? Alleen in dat laatste geval wordt het verband tussen de elementen in de spelling getoond door die aaneen te schrijven of met koppeltekens te verbinden. Een complicerende factor is dat de Woordenlijst schrijft dat ‘de grens tussen samenkoppeling en woordgroep (…) niet scherp te trekken’ is.

Zijn er andere samenkoppelingen van bijvoeglijke naamwoorden met ‘en’ ertussen die zelf ook als bijvoeglijk naamwoord fungeren? Ja, kant-en-klaar, maar daarin is ‘kant’ allang niet meer als bijvoeglijk naamwoord te herkennen. Toch is, gegeven deze informatie, het voor de hand liggende antwoord op de lezersvraag: als ‘en’ tussen bijvoeglijke naamwoorden geen principiële belemmering vormt om samenkoppelingen te vormen, kan rood-wit-en-blauw naar analogie van rood-wit-blauw als samenkoppeling worden opgevat, te meer omdat beide varianten zich identiek lijken te gedragen in de verbuiging: een rood-wit-(en-)­blauwe vlag. Maar hoe zit het eigenlijk met de betekenis? Daarover volgende week meer.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar peter-arno.coppen@ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden