InterviewErasmusprijs

De goddelijke sleur van Grayson Perry: ‘Mijn taak is intuïtief zijn en vertrouwen op wat daar uitkomt’

Grayson Perry: ‘Ik houd nergens meer van dan van een dag waarop ik precies weet wat ik moet doen, geen beslissingen hoef te nemen, alleen maar mijn technische kunde hoef in te zetten. De goddelijke sleur, noem ik dat.’
 Beeld Chris McAndrew
Grayson Perry: ‘Ik houd nergens meer van dan van een dag waarop ik precies weet wat ik moet doen, geen beslissingen hoef te nemen, alleen maar mijn technische kunde hoef in te zetten. De goddelijke sleur, noem ik dat.’Beeld Chris McAndrew

Grayson Perry ontvangt donderdag de Erasmusprijs. Dat schept nogal een verantwoordelijkheid, zegt de Britse kunstenaar. ‘Kunst wordt vaak ingezet om mensen buiten te sluiten.’

Vrouwkje Tuinman

De avond voor het interview had Grayson Perry een prijsuitreiking die wél doorging. Zijn gedurende de lockdowns gefilmde tv-serie Grayson’s Art Club was genomineerd voor een documentaireprijs. Perry kon eindelijk weer eens een van zijn honderden spectaculaire jurken aan – in de openbaarheid verschijnt hij vaak als alter ego Claire – en zit nog strak in de nagellak. “Een avondje uit met een industrie waar ik, tot mijn eigen verbazing, tegenwoordig deel van uitmaak.” Nee, natuurlijk won hij niet. “Dit soort prijzen beloont deugdzaamheid. Terwijl ik me afvraag: wat zijn de documentaires waar we echt van genoten hebben?”

De Erasmusprijs wordt toegekend aan een persoon of instelling die een buitengewone bijdrage heeft geleverd op het gebied van de geesteswetenschappen, sociale wetenschappen of de kunsten, in Europa en daarbuiten. De uitreiking vindt donderdag vanwege de coronamaatregelen niet in het Koninklijk Paleis in Amsterdam maar online plaats. Perry krijgt de prijs, die wordt overhandigd door koning Willem-Alexander, voor zijn hele oeuvre.

Van een controversieel keramist, of zoals hij het zelf ooit samenvatte ‘pottenbakkende travestiet’, is Perry uitgegroeid tot een ‘national treasure’. Een van de geliefdste Britse kunstenaars die of hij nu gravures of theatershows maakt, of een feministisch boek over mannen schrijft, volgers heeft in alle lagen van de maatschappij. In Grayson’s Art Club maakten Perry en zijn vrouw Philippa wekelijks ieder een nieuw kunstwerk, terwijl hij minstens zoveel aandacht schonk aan de 17.000 schilderijen, borduursels en installaties die kijkers instuurden. Het kijkcijferkanon werd als troostend en inspirerend ervaren – “Precies wat kunst moet doen”, aldus Perry.

Satirische zinnen

Al vroeg in de serie ontstond zijn vaas We Shall Catch it on the Beaches, nu titelstuk van een tentoonstelling in het Bonnefantenmuseum te Maastricht. Een voor Perry kenmerkend collagewerk vol tekst en beeld. “Ik verzamelde allerlei vaak satirische zinnen die de pandemie losmaakte. Die gingen over veel meer dan covid zelf: klassenverschillen, sociale waarden, de vraag wiens beroep nuttiger was dan andere, wie meer hoort te verdienen, en wie dat moet betalen.” En banalere zaken. “Toen we in de zomer niet hutjemutje aan zee mochten liggen, ontstond er een ware opstand. Mensen vonden het hun recht als Brit om het strand op te mogen. Vlak naast andere Britten. Brandend in de zon. Ook als ze ervan doodgingen. Winston Churchills strijdkreet ‘we shall fight it on the beaches’ kreeg een heel andere lading.”

Zich verhouden met zijn vaderland loopt als een rode draad door Perry’s werk. “In mijn speech voor de Erasmusprijs wil ik misschien melden dat een Brit de dingen waar hij het meest trots op is in de wc ophangt. Dat lijkt heel bescheiden, maar je weet ook zeker dat iedereen het op enig moment móet zien.” Zoals Erasmus-directeur Shanti van Dam over Perry zegt: “Hij strijdt met zijn werk altijd tegen hypocrisie en is kritisch over het klimaat waarbinnen men zich verschanst in het eigen gelijk.” Juist daarom past hij voor haar bij een prijs met een nadruk op humanistische waarden.

Verantwoordelijk wereldburger

Zelf ziet Grayson Perry de bekroning als een aansporing ‘een verantwoordelijk wereldburger te zijn’. “Een national treasure genoemd worden is leuk, maar geeft ook verplichtingen. Je bent tegenwoordig één rottige quote verwijderd van uitgeroepen te worden tot slechtste aardbewoner ooit. Ik ben voorzichtig, tweet bijvoorbeeld niet als ik dronken ben en probeer me ervan bewust te zijn dat mijn mening niet maatgevend is.”

Of hij humanist is, weet Perry niet zeker. “Ik weet eigenlijk niet precies waar ik sta. Ik heb altijd een milde weerstand gevoeld bij mensen die zeggen: ik ben niet religieus maar ik heb een spirituele kant. Bij mij is het, al val ik niet onder een kerk, eerder andersom. Alleen al omdat ik religie, als liefhebber van religieuze kunst uit allerlei streken en tijden, zie als een belangrijke culturele drijfveer.”

In al te veel rationalisme schuilen voor Perry gevaren. Hij vertelt over wat zijn dochter rash bro’s noemt. Als vertaling komt ‘deugmensen’ aardig in de buurt, in elk geval is het een woord waar Perry, als hij het een paar keer geproefd heeft, erg om moet lachen. “Vooral linkse, zelfingenomen mensen, al dan niet met baard. Atheïstisch en geweldig opgeleid – dus denken ze de allerbeste, helderste visie op de wereld te hebben. Uiteraard zijn juist zij het meest vatbaar voor onbewuste overtuigingen. Toen mijn vrouw nog een eigen praktijk als psychotherapeut had zei ze altijd: de moeilijkste cliënten zijn degenen die denken dat ze zich een weg van problemen af kunnen denken. Hun deur naar het onbewuste en irrationele wordt daarom helemaal niet bewaakt. Daar komt van alles door naar binnen waarvan ze geen weet hebben.”

A Dream of England Beeld Grayson Perry
A Dream of EnglandBeeld Grayson Perry

Elementen uit zijn jeugd

Een kunstenaar moet die deur door, vindt Perry. “Mijn taak is intuïtief zijn en vertrouwen op wat daar uitkomt.” In Perry’s geval zijn dat vaak elementen uit zijn jeugd, in een steeds veranderende context. “Ik denk dat alle kunst tot een bepaalde mate autobiografisch is. Zelfs de meest stompzinnige abstracte schilderijen gaan over wie je bent in dat moment van de tijd en de kunstgeschiedenis.” Perry’s vroege werk ging vaak rechtstreeks over zijn lastige jeugd, met een vader die vertrok, een stiefvader die gewelddadig was en een moeder die dat toeliet. De fantasiewereld die hij toen ontwikkelde speelt nog altijd een rol. Zo figureert zijn teddybeer, gekregen toen hij als klein jongetje mazelen had, in steeds nieuwe gedaantes.

In de tentoonstelling in het Bonnefantenmuseum is deze Alan Measles onder meer te zien als beschermende geest en reliekhouder, voorzien van antennes die op denkbeeldige elektromagnetische wijze virussen afweren. “Ik denk dat deze verschuiving representatief is voor mijn hele werk. Als kind was ik de bodyguard van mijn teddybeer, omdat hij een bundeltje gevoelens was. Later groeide hij uit tot mijn spirituele beschermer. Nu is hij een symbool waarmee ik tendensen in de maatschappij verbeeld.

“Kunst heeft me door mijn hele leven heen gesleept. Het is best emotionerend om dat te zeggen, want ik heb die vriend, die troost, heel lang als vanzelfsprekend beschouwd. Dat is het niet, sterker nog, kunst wordt vaak ingezet om mensen buiten te sluiten. Om een elite af te bakenen. Veel culturele instituten denken dat hun enige taak is om paleizen van waardevolle ethiek en levenslessen te zijn. Ze worden klaslokalen. Sterker nog: sommige musea zien er precies zo uit, met aan de wand een plakkaat met regeltjes. Als je weer buiten staat denk je: dit was verplicht huiswerk. Terwijl kunst een plaats van plezier zou moeten zijn, van niet-opgelegde toewijding, waar je iets fijns meemaakt. Of zelf iets maakt, een band ervaart met wat je in musea ziet. Veel contemporaine kunst heeft een totaal andere agenda. Die moet er óók zijn: kunst is een enorme zak die een heleboel verschillende zaken bevat. Maar sommige mogen best een beetje uitsteken.”

We Shall Catch it on the Beaches. Beeld Grayson Perry
We Shall Catch it on the Beaches.Beeld Grayson Perry

Het absolute begin van een kunstwerk

Vanuit deze zelfde motivatie deelt Perry online en in zijn documentaires steeds meer van zijn werkproces. “Het is nogal kwetsbaar om te doen. Eigenlijk zie je, zeker op televisie, vrijwel nooit een kunstenaar aan het absolute begin van een kunstwerk. In elk geval niet ongeënsceneerd. Mensen zijn er bijna in real time getuige van hoe ik ideeën krijg – en ze weer afwijs. Precies datzelfde kunnen zij thuis ook.”

Hij geeft ook ruimte aan commentaar van kijkers. “Zo had ik in mijn serie over ‘goede smaak’ op een wandtapijt een upper class-meneer als hert afgebeeld. Dat opgezette dier werd aangevreten door motten, door sociale krachten uit de onderklasse omlaag getrokken – een tamelijk accuraat beeld, volgens mij. De meneer in kwestie dacht zeer zichtbaar voor de camera van alles, maar was te beleefd om te klagen. Sterker nog: in zijn statige huis moest een eeuwenoud tapijt in restauratie. Mocht het mijne, met hem erop, de lege plek een paar maanden vullen? Ik vond het een roerend verzoek. Natuurlijk mocht het. Het was een totaal ronde Gestalt-therapie voor alle partijen.”

Perry is nu 61. “Ik zit op de rand van oud zijn. Toen ik begon was 65 de leeftijd dat je ermee ophield. Nu vind ik het bij uitstek een moment om een nieuwe visie op jezelf neer te zetten. Ik wil niet dat een standaardversie van mijzelf het overneemt. Als 65-jarige ben ik niet nog steeds die boze activist van destijds. Ik voel mezelf wat meer terugtrekken. In mijn hoofd zat blijkbaar de onbewuste agenda dat als ik ouder word, ik terugga naar decoratie en schoonheid, naar het plezier dat ik heb in vakmanschap. Snijden, tekenen. Ik houd nergens meer van dan van een dag waarop ik precies weet wat ik moet doen, geen beslissingen hoef te nemen, alleen maar mijn technische kunde hoef in te zetten. De goddelijke sleur, noem ik dat.”

England as seen from lockdown in Islington Beeld  Grayson Perry
England as seen from lockdown in IslingtonBeeld Grayson Perry

Zijn nieuwste werk wordt een klok van zo’n duizend kilo zwaar met als thema covid. “Hij ziet eruit alsof je over een multiculturele begraafplaats vliegt. De buitenkant zit vol islamitisch ogende koepels, hindoeïstisch aandoende bouwsels. Allemaal uitsteeksels en klonten die een invloed hebben op zijn uiteindelijke toon. We zijn nu bezig hem op de juiste manier te stemmen.” De klok mag van Perry pas klinken als de ‘pandemie-hel’ voorbij is. “Ik zie daar om meerdere redenen naar uit.”

Agenda Grayson Perry

We Shall Catch it on the Beaches is tot 20 maart te zien in het Bonnefantenmuseum, Maastricht. De tentoonstelling Grayson Perry. Winnaar Erasmusprijs 2021 is van 17 december tot 3 april toegankelijk voor publiek in Kunstmuseum Den Haag. Een nieuwe datum voor A show for normal people, in Carré Amsterdam, wordt gezocht. Op 16 december ontvangt Grayson Perry, vermoedelijk online, de Erasmusprijs van koning Willem-Alexander.

We Shall Catch it on the Beaches

Stijn Huijts, directeur van het Bonnefantenmuseum, over We Shall Catch it on the Beaches: “Grayson Perry is iemand die op een heel eigen manier naar de wereld kijkt en ons laat nadenken over wat ons mens maakt. Ik vind het fijn dat hij op veel niveaus communiceert met de bezoeker. Je komt makkelijk in zijn werk én je kunt de diepte in. Hij geeft bovendien ontsnappingsmogelijkheden. Zijn werk gaat over serieuze problemen maar de uitbeelding daarvan zit vol grappen.”

Lees ook:

‘Ouders zijn bang voor de gevoelens van hun kinderen’

Praat met je kind, is de voornaamste boodschap van Philippa Perry. Ouders zijn te bang dat ze het niet goed doen, meent de Britse psychotherapeute.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden