Review

De gisterens die onder de aardoppervlakte kloppen

Javier Marías is een van de meest gevierde Spaanse auteurs van het ogenblik. Hij vestigde zijn reputatie met succesvolle romans als 'Aller zielen', 'Een hart zo blank' en met de verhalenbundel 'Geen liefde meer'. Er werd dan ook reikhalzend uitgekeken naar zijn nieuwe boek.

ILSE LOGIE

'De zwarte rug van de tijd' wijkt aanzienlijk af van Marías' eerder werk. Weliswaar prijkt ook dit keer de vermelding 'roman' op het omslag, maar eigenlijk gaat het in 'De zwarte rug van de tijd' om een reeks bespiegelingen over de draagwijdte van fictie, in het bijzonder over wat de publicatie van 'Aller zielen', nu zo'n tien jaar geleden, in het leven van de auteur heeft teweeggebracht. 'De zwarte rug van de tijd' heeft bijgevolg een hoog metagehalte, een eigenschap die in de Spaanse pers onmiddellijk honend als creatieve bloedarmoede werd geduid. Wie echter kennis heeft genomen van het badinerende artikel 'De zeer kritieke kritiek', dat in het decembernummer van het tijdschrift Armada te lezen stond, weet dat Marías geen hoge pet op heeft van de literatuurkritiek. Desondanks is het moeilijk warm te lopen voor de laatste pennenvrucht van deze auteur. Want ook al heeft het boek vele verdiensten, het kan de verwachtingen niet inlossen.

Marías' stijl heeft van meet af aan tegenstrijdige gevoelens opgeroepen. Zijn zinnen kreunen onder de zijsprongen, en beschrijven concentrische cirkels waaraan geen einde lijkt te komen. Als gedegen kenner van de Angelsaksische literatuur kruidt Marías zijn proza gelukkig met een flinke dosis Britse humor, die het verteerbaar houdt -nu eens schrijft hij vermakelijk, dan weer aangrijpend, een enkele keer hilarisch. Toch ligt het gevaar voor pedanterie steeds op de loer, zeker wanneer, zoals in 'De zwarte rug van de tijd', er zo goed als geen intrige waar te nemen valt, en de vele beschouwingen elke aanzet daartoe ondersneeuwen.

Wie een cocon van taal om zich heen spint, loopt het risici daar zelf verstrikt in te raken. Bovendien haalt Marías in dit boek venijnig uit naar een aantal bekenden Spanjaarden uit de literaire en academische wereld, met wie hij in aanvaring gekomen is. Ook zijn vroegere uitgever en de regisseurs die 'Aller zielen' in hun filmbewerkingen ,,vakkundig om zeep hebben geholpen'', krijgen er duchtig van langs. Het is nog maar de vraag of de lezer aan dergelijke persoonlijke afrekeningen een boodschap heeft.

De roman 'Aller zielen', waarop 'De zwarte rug van de tijd' is geënt, speelt zich af in Oxford, waar Javier Marías gedurende twee jaar heeft gedoceerd. Weinig van wat er in het boek verteld wordt, stemt overeen met wat de auteur in Oxford beleefde. Alleen het decor en een enkele bijkomstigheid zouden zijn overgenomen. Geen enkel personage is, aldus Marías, het portret van een van zijn toenmalige collega's. Toch interpreteerden heel wat lezers 'Aller zielen' als een sleutelroman. Anderzijds was wat de meeste lezers als een puur bedenksel hadden afgedaan, zoals het verhaal over de onfortuinlijke schrijver John Gawsworth, wel waar gebeurd.

Deze en andere misverstanden tonen nog maar eens aan hoe hardnekkig doorgaans aan de werkelijkheidsillusie van literatuur wordt vastgehouden. Tevens brachten ze Marías ertoe een boom op te zetten over het ontologische statuut van fictie. Net zoals in zijn vroegere romans onderstreept de auteur ook nu het ingrijpende en onherroepelijke karakter van het vertellen, dat volgens hem minder vrijblijvend is dan nog steeds gemeenzaam wordt aangenomen. Uit eigen ervaring weet Marías hoeveel méér taal doet dan weergeven: wanneer verhalen zich een weg banen, zijn ze immers zo goed als onstuitbaar, en dringen ze binnen in het drijfzand dat werkelijkheid heet. Deze wetmatigheid doet zich niet alleen in de literatuur voor, maar ook in het dagelijks leven, en raakt zodoende de kern van het bestaan.

Op het eerste gezicht lijkt Marías nieuwste boek een anekdotisch allegaartje, maar bij nader inzien zit er een associatieve structuur in dit complexe netwerk. Naast andere vertrouwde stokpaardjes van Marías (de ondoorgrondelijkheid van de medemens, het belang van familiebanden, het 'memento mori', de aan Shakespeare ontleende motto's en titel, de intertekstuele verwijzingen naar andere schrijvers) fungeert vooral het verstrijken van de tijd als thematisch bindmiddel van dit hybride, van illustraties en bewijsmateriaal voorziene werk. Net zoals fictie met terugwerkende kracht de realiteit kan beïnvloeden, leeft het verleden door in het heden. Mensen hebben de neiging een hiërarchie aan het wanordelijke tijdsverloop op te leggen en er een zin aan toe te kennen, waarbij heden en toekomst als maatstaf dienen. Maar hoe, vraagt Marías zich af, valt de dood van een kind of een jonge volwassene met deze doelgerichte opvatting van de tijd te rijmen? Toen zijn broertje op drieënhalfjarige leeftijd stierf,was het ,,alsof het zwakke rad van de wereld niet voldoende kracht had om hem helemaal op te nemen in zijn wenteling'', alsof de tijd ,,haast had om zich te ontdoen van zijn ontluikende verlangens''.

Al die doden, al die nooit tot ontplooiing gekomen mogelijkheden, houden zich op in de schemerzone die de auteur even sterk boeit als het raakvlak tussen feit en fictie. Zij zweven langs de achterkant of de 'zwarte rug' van de tijd, en doen er wel degelijk toe, aangezien ze onze dromen, onze herinnering en onze verbeelding bevolken, en als een constante ruis op de achtergrond van ons leven aanwezig zijn. Volgens Marías gaat de literatuur regelrecht in tegen het oppervlakkige en oneerbiedige primaat van het heden. Zoals de kijkdoos van zijn overleden broertje in beweging kon worden gebracht ,,zodat je opnieuw door de spleten kon kijken naar de ruiter in galop en in draf'', zo biedt Marías' boek onderdak aan ,,alle gisterens die onder de aardoppervlakte kloppen alsof ze zich ertegen verzetten helemaal te verdwijnen.''

Ook de aantrekkingskracht die voorwerpen in hun hoedanigheid van metonymische verlengstukken van personen op Marías uitoefenen, vloeit voort uit deze voorliefde voor wat had kunnen zijn. Marías' verzamelwoede geldt vooral boeken en documenten -evenzovele materiële signalen die door iemand zijn uitgestuurd en die de auteur in ere wil herstellen. Deze zoektocht heeft hem zo in zijn greep dat hij minstens twee andere boekdelen in het vooruitzicht stelt. Hopelijk laat hij zich daarin niet al te zeer op sleeptouw nemen, en weet hij de eindeloze uitweidingen die 'De zwarte rug van de tijd' ontsieren, te weren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden