De getekende schoonheid van Dante's hel

LONDEN - Afdalen in de hel lijkt een afschrikwekkende reis, maar aan de hand van Sandro Botticelli (1444-1510) is het een onvergetelijke ervaring.

Rond 1480/90 illustreerde de Renaissance-meester met een wonderschone tekenhand alle honderd canto's uit de 'La Divina Commedia' van Dante Alighieri. Acht bladen zijn verloren gegaan, de overige zijn voor een reizende tentoonstelling voor het eerst sinds eeuwen weer bij elkaar. Gaandeweg de tocht door de expositie in de Sackler Wing van de Royal Academy in Londen vervaagt de statige omgeving van de tentoonstellingsruimte en ga je steeds meer op in Botticelli's getekende wereld. Om uiteindelijk uit te komen bij een nagenoeg leeg blad: de sublieme perfectie van de glorie Gods was voor de kunstenaar niet in een tekening te vangen. Een conceptuele keuze van formaat.

In Canto XXI in het eerste deel 'Inferno', schrijft Dante op een zeker moment over 'dingen die mijn Commedia niet durft te vertellen'. We zijn dan al een eindje afgedaald in de hel en wat Dante schroomde te vertellen, lijkt Botticelli juist met groot genoegen weer te willen geven. De gruwelijkste scènes trekken aan het oog voorbij. Gehoornde duivels die permanent de zielen van pooiers en verleiders achterna jagen. Spartelende benen met vlammen die aan de voetzolen likken. Een borstkas die van hoofd tot navel is opengespleten. Slangen die aan lijven knagen. Hersenpannen die worden leeggegeten. Het is verschrikkelijk, maar Botticelli geeft het weer met een dansende tekenpen: een feest van zwierige, dynamische lijnen, die het lijden lijken te maskeren. Sterker nog, het lijden krijgt een gracieus tintje, alsof de verdoemden onder de tekenhand van Botticelli een respectabele martelaarsdaad verrichten.

De tekeningenserie is feitelijk een vijftiende-eeuws stripboek, met Dante eerst in het gezelschap van de oude Romeinse dichter Vergilius (die hem door de krochten van de Hel en over de hellingen van de Louteringsberg leidt), vervolgens in gezelschap van Beatrice (die hem door het Paradijs leidt) en uiteindelijk aan de hand van de mysticus Bernardus van Clairvaux, die hem tot voor God brengt. Botticelli zorgt vooral in de cycli van de Hel en de Louteringsberg voor dynamiek in de tekeningen door Dante en Vergilius per blad steeds op meerdere plekken te tekenen. Ze bewegen over het papier, waarmee het verhaal binnen iedere laag steeds in één 'cartoon' gevangen wordt.

De 'Divina Commedia' draait om een reis die Dante maakt door de drie delen van het hiernamaals om zijn ziel te redden. Hij verkeert in een spirituele crisis (mede veroorzaakt door een verbanning uit Florence) en hoopt aan het eind van zijn virtuele tocht hemelse absolutie te vinden. De tocht zelf is een leerproces van al het aardse falen, met als contragewicht de sneak preview in de zaligmakende schoonheid van het hemelse paradijs. Onderweg worden allerlei bekende figuren ten tonele gevoerd, waarmee Dante hun rol in de geschiedenis nadrukkelijk becommentarieert.

Botticelli verbeeldde het verhaal in alle narratieve rijkdom, maar voegde er een eigen dimensie aan toe. Zijn serie staat feitelijk naast het poëtische meesterwerk van Dante. Ze volgt diens verhaal, maar is veel meer dan een illustratie. En dat in een tekenstijl die tegelijkertijd 'vol' en gedetailleerd is, maar ook sober en sereen. De kunstenaar heeft maar enkele lijnen nodig om een rijkdom aan verbeelding op te roepen. Het is een trefzekere stijl met 'klare lijn', die ook terugkeert in het ragfijne schilderwerk van beroemde meesterwerken als de 'Geboorte van Venus' en de 'Primavera'.

Interessant is het contrast tussen de Hel en het Paradijs. In de Hel laat Botticelli zijn fantasie de vrije loop en steekt hij soms Jeroen Bosch naar de kroon met duivelse uitbeeldingen. Ook in de cycli van de Louteringsberg vindt de kunstenaar genoeg aanknopingspunten voor joyeuze taferelen. In het Paradijs echter wordt hij vrijwel abstract, met de hoofdpersonen (Dante en Beatrice) vaak in een decor van niet meer dan een cirkel (hooguit ingevuld met een repeterend motief), om uiteindelijk te eindigen in het niets, waarin alle schoonheid opgesloten ligt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden