Recensie

De geschiedenis van koh-i-noor, 's werelds bekendste diamant

De kroon van Koningin Elizabeth ll, met de Indiase diamant koh-i-noor. Beeld AP

De diamant is altijd het symbool geweest van macht, eeuwige glorie én verdoemenis. 

Van tien objecten uit hun koloniale collectie gaat het Rijksmuseum de herkomst onderzoeken, zo maakte het museum onlangs bekend. Een interessante ommezwaai in de al langer voortwoekerende discussie over koloniaal erfgoed, dat niet zelden op onrechtmatige wijze verkregen is. Hoe bizar de herkomst soms kan zijn, wordt pijnlijk duidelijk in een boek dat recent verscheen over het meest beruchte pronkstuk uit het koloniale tijdperk: de koh-i-noor.

Deze Indiase diamant groeide in de 19de eeuw uit tot het ultieme symbool van de Britse wereldhegemonie. William Dalrymple, de Schotse historicus die zich al jaren als een van de beste schrijvers over de Indiase vroegmoderne geschiedenis manifesteert, besloot samen met de Britse journaliste Anita Anand de oorsprong ervan te reconstrueren. Dat levert een bloederig verhaal op over eeuwenlange machtsstrijd.

Machtssymbool

Ondanks ‘gemologisch’ onderzoek blijkt het onmogelijk te achterhalen waar de koh-i-noor vandaan kwam. Maar één ding staat vast: in de 18de eeuw was hij in het bezit van de islamitische Mogol-heersers in Delhi. Vanaf de pauwentroon straalde de witte diamant met haar 186 karaat als ‘berg van licht’.

In de eerste helft van het boek neemt Dalrymple de tijd om de Shakespeareaanse intriges van de Mogols te reconstrueren. We lezen over oorlogszuchtige heersers, verraderlijke eunuchen en opstandige legerleiders. Het is een wrede wereld die Dalrymple al eerder beschreef, maar die blijft verwonderen. Zo wordt in een gruwelijke passage kokend lood over iemands hoofd gegoten, als ware het een kroningsplechtigheid. Die vroegmoderne hofwereld van India, zo knipoogt de auteur ons toe, doet niet onder voor een aflevering Game of Thrones.

In 1739 raakte de koh-i-noor in handen van de Perzische krijger Nader Shah, waarna de Afghaanse Ahmad Shah er weer mee vandoor ging. In het begin van de 19de eeuw mocht Ranjit Singh, de maharadja van de Punjab, zich de eigenaar van het object noemen. Door het snelle rouleren van dragers kreeg de koh-i-noor een haast mythische status. Hij zou magische krachten bezitten: rechtmatige heersers eeuwige glorie brengen maar anderen juist de dood in jagen.

Voor de Britten was de diamant daarom van immens belang. Verovering van de diamant betekende de verovering van een verháál, de symbolische overwinning op een heerserscultuur die zo aan het Britse Rijk onderworpen werd.

Mythen

Anita Anand, die de verhaallijn vanaf de 19de eeuw overneemt, beschrijft hoe Lord Dalhousie met grote trots in 1849 aan koningin Victoria schreef dat ‘het historische kroonjuweel van de Mogols’ door de 9-jarige maharadja Duleep Singh aan de Britten was ‘geschonken’. Hij vertelde daar niet bij welke ordinaire machtsspelletjes daarbij kwamen kijken. Ook klopte hij de boel verder op door een alcoholistische juwelenfanaat van de Oost-Indische Compagnie, een zekere Theo Metcalfe, een verhaal te laten schrijven over de oorsprong van de diamant. Dat leverde een reeks Indiana Jonesachtige mythen op die tot op de dag van vandaag als waarheid op Wikipedia zijn te bewonderen.

‘Koh-i-noor’ is niet altijd even evenwichtig. Met name Anand lijkt moeite te hebben uit deze dramatische historische episode, die vele namen behelst, een helder verhaal te destilleren. Toch blijft het geheel onderhoudend, vooral omdat de geschiedenis van de diamant een zoveel grotere vertelt: die over de werking van een machtscultuur binnen een imperium.

Dat die cultuur verre van verdwenen is, blijkt wel uit het feit dat de koh-i-noor nog altijd in de Tower of London te bezichtigen is. “Zodra je ja zegt tegen de een, realiseer je je dat het hele British Museum leeg zou raken”, schutterde David Cameron toen hem in 2010 door de Indiase regering werd gevraagd de diamant te retourneren.

Beeld Spectrum

William Dalrymple & Anita Anand
Koh-I-Noor. De geschiedenis van ‘s werelds bekendste diamant
Vert. Margreet de Boer.
Spectrum
256 blz. €19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden