Dans Emancipatie

De geschiedenis van de Afro-Amerikaanse bevolking, van slavernij tot vrijheid, door de ogen van Alvin Ailey

De voorstelling ‘Revelations’ door het Alvin Ailey American Dance Theater. Beeld Paul Kolnik studio

Dans is voor iedereen, vond de legendarische choreograaf Alvin Ailey (1931-1989). Ook voor zwarte Amerikanen, die vaak niet tot dans-gezelschappen werden toegelaten. Deze maand danst het Alvin Ailey American Dance Theater in Nederland.

De laatste klanken zijn nog niet uitgedoofd of het ­publiek veert in één jubelende beweging op. Men klimt bijkans óp het pluche van het New Yorkse Lincoln Center om de dansers een staande ovatie te brengen. Stampen, juichen, hier en daar lijkt zelfs een traan te vloeien. Men schreeuwt de namen van dansers wanneer die een voor een buigen, als bij een sportwedstrijd.

Het dak van de cultuurtempel gaat eraf, zoals altijd na een optreden van Alvin Ailey American Dance Theater (AAADT). De dansers, grotendeels van Afro-Amerikaanse origine, hebben allemaal charisma en een berg aan energie. Ook al zegt de dans je weinig, je moet wel van steen zijn om tijdens een optreden niet op het puntje van je stoel te zitten. 

De dansers sloten ook nu weer af met ‘Revelations’, een ballet dat ze al honderden, misschien zelfs duizenden keren dansten. Dat is traditie, vertelt artistiek leider en choreograaf Robert Battle; deze finale staat het Nederlandse publiek dus ook te wachten wanneer het legendarische dansgezelschap in het Rotterdamse Luxor staat. Het is voor het eerst in 25 jaar dat de groep Nederland aandoet en de buzz rond hun komst is groot. 

Geloof en vasthoudendheid

Revelations illustreert de geschiedenis van de Afro-Amerikaanse bevolking, van slavernij tot vrijheid. Via een reeks dansen op spirituals, gospels en bluesmuziek vertelt het ballet een verhaal over geloof en vasthoudendheid. Het ballet uit 1960 is het visitekaartje van het gezelschap van Alvin Ailey (1931-1989), choreograaf en burgerrechtenactivist. Hij richtte het gezelschap in 1958 op om zwarte dansers een podium te bieden. Tot die tijd was een plek bij een regulier dansgezelschap voor zwarte dansers ondenkbaar. De dans troonde hoog in een wit bastion, waarin voor de zwarte danser, en in brede zin voor de zwarte cultuur, geen plaats was ingeruimd.

Samantha Figgins and Jeroboam Bozeman, twee dansers van het befaamde Alvin Ailey American Dance Theater. Beeld Andrew Eccles

Ailey groeide op in Texas, toen de rassenscheiding nog volledig van kracht was, vertelt artistiek leider Battle. “Hij was zich diep bewust van de twee Amerika’s: wit en zwart. Het zwarte Amerika werd louter in stereotyperingen ­getoond, aan de rijkdom van de Afro-Amerikaanse cultuur werd volstrekt voorbijgegaan. Als danser wilde Ailey dat de Afro-Amerikaanse identiteit ook in de dans ook tot uitdrukking kwam. Hij wilde laten zien: ‘We wonen hier, we zijn hier geboren en dit is wie we zijn!’ Zijn gezelschap belichaamde voor zwarte dansers, maar eigenlijk voor de gehele zwarte gemeenschap, de hoop op een betere toekomst.”

Die hoop spat van het podium tijdens Revelations. De dansers brengen het gewicht en de historische relevantie van het ballet met ingeleefde en dynamische bewegingen voor het voetlicht. Hun lijven kennen de passen binnenstebuiten, Ailey’s boodschap stroomt uit al hun poriën: als een soort onzichtbare motor die de spieren nét even wat verder aandrijft.  

De mix van ballet, jazz, moderne en Afrikaanse dans maakte Ailey’s choreografieën destijds revolutionair en nu heel toegankelijk. Nieuw werk bevat ook elementen van hedendaags black America: hiphop en latin. De beroemde hiphopchoreograaf Rennie Harris maakte werk voor AAADT, maar ook Wayne McGregor van het Engelse Royal Ballet – ivoren toren bij uitstek – studeerde er een van zijn werken in. Battle: “Het past bij onze filosofie, dat er meer is wat mensen met elkaar verbindt dan wat ze van elkaar onderscheidt.”

Ook al zijn we zestig jaar en optredens in 71 landen verder, Ailey’s hoop op een inclusieve samenleving is in elk optreden voelbaar. ‘Dans is als een heilzaam balsem,’ zei Ailey ooit, ‘een paraplu waaronder mensen samen kunnen schuilen om de uitmuntendheid, gratie en glorie van geweldige dansers te vieren.’ Dat idee zindert na in het Lincoln Center.

Als mensen naar AAADT komen kijken, krijgt Battle achteraf vaak dezelfde reactie: dit had ik echt nodig om weer een beetje vertrouwen te krijgen in de mensheid. “Vooral de voorstelling Revelations lijkt overal waar we komen hetzelfde gevoel op te roepen: er is een morgen, we kunnen overleven, wat er ook gebeurt.”

Daarmee ziet Battle de toenemende raciale spanning in de VS als nieuwe ­legitimatie voor zijn groep, al onderstreept hij dat hun werk geen reactie is op het Trump-tijdperk. “Iedereen wil dat we ons uitspreken, voor een presidentskandidaat bijvoorbeeld, maar dat doen we niet. Ons werk moet voor zichzelf spreken, en dat doet het, want een so­ciaal rechtvaardigheidsgevoel zit in ons DNA.”

De voorstelling ‘Ounce of Faith’. Beeld Paul Kolnik

Het gezelschap heeft een zekere ‘sterrenmagneetstatus’. Popicoon Madonna, uitgesproken anti-Trump, vertelt in interviews graag dat ze als puber in 1977 bij AAADT een danstraining volgde. Sponsorgala’s voor het dansgezelschap zijn populair onder rijke Amerikanen. Een en ander heeft ertoe geleid dat Battle in de hippe New Yorkse wijk Hell’s Kitchen het grootse danscentrum ter wereld bestiert. Daar trainen de 32 vaste dansers, wat AAADT het grootste moderne dansgezelschap ter wereld maakt. Ook vinden er wekelijks honderd voor iedereen toegankelijke trainingen plaats: van ballet tot modern, van hiphop tot salsa, want, zei Ailey: “Dans is voor iedereen.”

Regenbooggezelschap

In de loop van zes decennia is het gezelschap uitgegroeid tot een ‘regenbooggezelschap’, dat danskunstenaars met allerlei achtergronden omarmt. Precies zoals het Ailey voor ogen stond. Ook voor Battle is die diversiteit wezenlijk. “In de VS verdwijnt kunst uit het openbare onderwijs. Dat raakt de zwakkere groepen het meest. Onze kunst- en educatieprogramma’s in kansarme gemeenschappen, die we al decennia organiseren, blijven belangrijk. Jonge mensen hebben rolmodellen nodig.”

Door heel de VS worden Ailey-kampen georganiseerd voor kinderen. De groep stond aan de wieg van de eerste zwarte ballet-Barbie: de Alvin Ailey Dance Theater Barbie doll. Over het leven van Robert Battle, sinds 2011  aan het gezelschap verbonden, is een kinderboek verschenen. Daarin staat hoe hij als kansarme zwarte jongen dankzij AAADT aan het dansen sloeg. Zijn verhaal is een blauwdruk voor veel Amerikaanse zwarte dansers, die via Ailey in aanraking zijn gekomen met dans. Zo ook choreograaf Darrell Grand Moultrie, van wie in het programma in Luxor het werk ‘Ounce of Faith’ wordt gedanst: een ode aan het werk van Ailey en een pleidooi voor mentorschap.

Battle noemt zichzelf het levende bewijs van die gedachte: “Grand Moultrie’s ballet laat zien hoe belangrijk het is dat je mensen om je heen hebt die in je geloven. Ik groeide op in een achterbuurt van Miami, zonder enig perspectief. Wie had kunnen denken dat ik de artistiek leider zou worden van een groep waaruit ik zo veel inspiratie heb gehaald?”

Als je de Afro-Amerikaanse toeschouwers na afloop door de foyer van het Lincoln Center naar buiten ziet lopen, zelfbewust de zwoele New Yorkse nazomeravond in, zou je een flinke portie Alvin Ailey voor de Nederlandse danswereld wensen. Maar dat is een ander verhaal.

Alvin Ailey Beeld DavidMoore

Belangrijkste zwarte choreograaf

Alvin Ailey, die in 1989 overleed aan de gevolgen van aids, is de belangrijkste zwarte choreograaf die Amerika heeft voortgebracht. Zijn hoofd staat op een nationale postzegel en 4 december is in New York uitgeroepen tot Alvin Ailey Day. Postuum ontving de choreograaf de presidentiële Medal of Freedom van de voormalige president Barack Obama, door Robert Battle namens het gezelschap in ontvangst genomen. In 2008 werd het gezelschap door het Amerikaanse Congres uitgeroepen tot vital American cultural ambassador to the world. Het repertoire van het gezelschap telt 235 dansstukken van negentig verschillende choreografen.

Lees ook:

Waar blijven de gay Romeo’s en Julia’s?

In het toneelstuk ‘Small Town Boy’ beschrijft Falk Richter hoe LGBTI’ers hun plek vinden in een samenleving die hen buitensluit. Na Duitsland, Frankrijk, Tsjechië en de VS strijkt het stuk tijdens de Gay Pride neer in Internationaal Theater Amsterdam. “Het ontbreekt nog steeds aan gay Romeo’s en Julia’s.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden