Review

De generale repetitie voor de Tweede Wereldoorlog

Op 18 juli is het zeventig jaar geleden dat in Spanje de burgeroorlog uitbrak. Uitgeverij Anthos bracht daarom deze maand twee grote studies uit in vertaling.

In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw viel het ene na het andere land ten prooi aan een rechts autoritair bewind, meestal per staatsgreep, soms bij verkiezingen.

In 1939, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, was alleen de linkerbovenhoek van Europa nog niet in handen van fascisten en aanverwanten. In dat jaar was na drie jaar strijd het enige constitutionele regiem dat zich met hand en tand verdedigd had, de Spaanse Republiek, murw gebeukt door de vereende krachten van Franco, Mussolini en Hitler. Over die strijd werd toentertijd het nodige bericht; de Spaanse burgeroorlog was óók een strijdperk voor intellectuelen in Europa. Hemingway en Malraux, om de bekendsten te noemen, vestigden dankzij Spanje een reputatie als schrijvende revolutionairen.

Achteraf gezien waren ’For whom the Bell tolls’ en ’L’Espoir’ geen bezielde verbeelding van wat er in Spanje woedde, maar deel van de ’agitatiepropaganda’ die toen door de stalinisten in Europa verspreid werd. Want het tegenwicht dat de Russische militaire hulp bood aan de belaagde Republiek had een hoge prijs; niet alleen in materieel opzicht – Spanje raakte zijn hele goudvoorraad kwijt aan Moskou – maar ook moreel.

Geschiedschrijving over de Spaanse burgeroorlog was lange tijd schaars en van twijfelachtig allooi. Het land ging na 1939 op slot en over Spanje werd gezwegen of – heel soms – geredetwist.

Tot in 1961, bijna uit het niets, ’The Spanish Civil War’ verscheen, van de Engelse historicus Hugh Thomas, dat op slag vanwege diens kennis van zaken en onpartijdigheid hét standaardwerk over de burgeroorlog werd. Dat nu pas de Nederlandse vertaling verschijnt, is onbegrijpelijker dan het publicatieverbod waaronder het boek tot 1976 in Franco-Spanje gebukt ging.

Omdat het deze maand zeventig jaar geleden is dat de burgeroorlog begon, verschijnt nu óók ’De strijd om Spanje’ van de militair-historicus Antony Beevor, die eerder bestsellers over de slagen om Stalingrad en Berlijn schreef. De Nederlanders hebben opeens de keus uit twee goede vertaalde studies.

Allebei de auteurs betogen dat het gebrek aan politieke traditie en burgerlijke ondernemingszin in Spanje, en de kloof tussen een parasitaire bovenlaag en een rechteloos proletariaat, zeer hebben bijgedragen aan het gewapende conflict. Ze onderkennen beiden de typische Spaanse trekken in de twee kampen – het agressieve katholicisme van de militaire opstandelingen en het onberekenbare anarchisme aan de republikeinse zijde. De politieke inhaalcursus van de Tweede Republiek tussen 1931 en 1936 was too late too little voor Spanje.

Beide historici benadrukken de internationale betekenis van de oorlog. Beevor zegt met zoveel woorden dat de Engelse politiek van niet-inmenging, meer dan de hulp van Hitler aan Franco, voor de ondergang van de Republiek heeft gezorgd. Engeland wilde niet ter wille van een wankel, links Republiekje een conflict met of tussen de continentale mogendheden riskeren.

Maar het democratische gehalte van die Republiek vinden de twee ook allebei beneden de maat. Beevor schrijft over het ’driezijdige karakter’ van de burgeroorlog: de strijd ging tussen een reactionair nationalisme, het anarchisme en het communisme. Er werden verschillende subburgeroorlogjes áchter de linies gevoerd, bijvoorbeeld tussen de communisten en de anarchisten in Barcelona in 1937. En daarin ruimde de rechtsstaat het veld voor machtsstrijd en terreur.

Over de vraag hoe de moordpartijen over de kampen verdeeld zijn, lopen de twee boeken sterk uiteen. Thomas heeft in de loop der jaren zijn cijfers naar boven bijgesteld, maar zit met zijn aantal van 55.000 door de franquisten vermoorde republikeinen tegenover 75.000 door de republikeinen vermoorde franquisten, ver onder het cijfer van Beevor, die het aantal republikeinse slachtoffers op 200.000 schat, en de vermoorde franquisten op niet meer dan 35.000.

Elders mogen deze verschillen misschien academisch lijken, maar in Spanje, waar de belangstelling voor de burgeroorlog sinds de val van de conservatieve regering-Aznar aan een nieuw leven is begonnen, zijn ze inzet van bittere politieke strijd.

Het is jammer dat de boeken zo slordig vertaald zijn. Vooral Beevor telt veel uitglijders (’bigot’ is niet ’begijn’, maar ’kwezel ’!).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden