Boekrecensie Duitsland

De geboorte van een nieuwe Oost-Europese identiteit

Een profetische Westerman en Schoonenbooms schitterende verslagen tonen de geboorte van een nieuwe Oost-Europese identiteit.

Waak voor elke nostalgie naar de Koude Oorlog, maar de gewapende vrede tussen Oost en West zorgde wel voor een zekere stabiliteit en duidelijkheid. Na 1989 moest misschien niet alles, maar in elk geval veel heruitgevonden worden. De twee Duitslanden, waar veel van het conflict tussen de kapitalistische en de communistische wereld samenkwam, versmolten. Dat riep vragen op: Wat betekende het om Duits te zijn? Wie wilden de inwoners zijn?

In voorheen de communistische wereld eiste de transformatie nog veel meer van de mensen. Een bitterzoet absurdisme lag er voortdurend op de loer: of het nu ging om een juridische loopgravenoorlog tussen de wodkamerken Smirnoff en Smirnov of om bewoners van de Solovski-eilanden in de Witte Zee die beroofd werden van hun belangrijkste bestaansmiddel, een krakkemikkige vlootbasis, en die nu het beste hopen van goelagtoerisme.

Goelagtoerisme

Dertig jaar na de val van de Berlijnse Muur verhalen twee boeken over de manieren waarop gebieden oostelijk van de Nederlandse landsgrenzen hun weg probeerden te vinden in de wereld die daardoor ontstond. Frank Westerman, die toevallig ook zijn zilveren jubileum viert als voortrekker van de literaire non-fictie (onder meer ‘Ingenieurs van de ziel’, ‘El Negro en ik’ en ‘Ararat’), doet dat in een bundeling van reportages met onder meer Smirnoff versus Smirnov en het goelagtoerisme in ‘De wereld volgens Darp. De nagalm van de Koude Oorlog in 30 verhalen’. Merlijn Schoonenboom beschrijft het aanhoudende zelfonderzoek van Duitsland, na het einde van de Koude Oorlog in rap tempo herenigd en geconfronteerd met een sleutelrol binnen Europa.

‘Een kleine geschiedenis van de grootste Duitse worsteling’ heet het boek van de journalist, die onder meer schrijft voor De Groene Amsterdammer. ‘Schuld en twijfel’ was aanvankelijk de werktitel. Die twee begrippen vatten de kern van de problematische queeste naar een passende houding aardig samen. De getroebleerde geschiedenis van het land tussen 1914 en 1989 kleurt niet alleen de herinnering, maar evengoed de blik op de toekomst.

Vier jaar geleden verscheen van Schoonenboom ‘De nimf en de bunny. De wonderbaarlijke reis van een schilderij van kunst naar kitsch en weer terug’. In dat leerzame en vermakelijke boek ging het aan de hand van ‘Nymphes et satyre’, een werk van de Franse schilder William-Adolphe Bouguereau, over veranderende smaak en trends en hypes in kunstkritiek. In ‘Een kleine geschiedenis van de grootste Duitse worsteling’ vervult een gebouw feilloos de rol die het schilderij had in ‘De nimf en de bunny’: in de discussie rond de herbouw van het stadsslot in hartje Berlijn komt veel van de aanhoudende en gepolariseerde discussie over identiteit samen.

De dialoog der culturen

Het origineel herinnerde aan Pruisen, maar ook aan de mannen die er rondwaarden: keizer Wilhelm II, de revolutionair Karl Liebknecht en nazileider Adolf Hitler. In 1950 liet de DDR-leiding het tot een ruïne vervallen gebouw opblazen: een afrekening met de geschiedenis en een opstap naar de socialistische idylle. Een paradeplein naar Sovjet-voorbeeld moest er komen. Op de plek van het slot verrees het modernistische Palast der Republik. Dat ging na de hereniging tegen de grond, waarna na veel discussie werd besloten tot herbouw. Met drie zijdes zoals vroeger en één blinde muur. En, in nog een poging om elke associatie met Duits militarisme en nationalisme te voorkomen, met een binnenzijde in het teken van de dialoog der culturen.

Een projectie van het Palast op zijn opvolger, Humboldt Forum, in Berlijn. Beeld AP

In de jaren die volgden, probeerde Duitsland om te gaan met de nieuwe werkelijkheid van een bestaan als immigratieland (25 procent van de bevolking van elders). ‘De nieuwe Duitser’ worstelt met de nieuwe Duitsers. Schoonenboom laat schitterend zien hoe opinies voortdurend schuiven door de lange schaduwen van het verleden, vluchtelingenstromen, aanslagen, AfD, voetbalinternational Mesut Özil, popgroep Rammstein en veel meer.

In steeds weer nieuwe plannen voor het herbouwde stadsslot (nog altijd niet geopend) echoot het aanhoudende zoeken na: van een voorstel tot een door jungle overwoekerd exterieur tot een initiatief voor het plaatsen van het woord ‘Zweifel’ onder het omstreden kruis bovenop.

De knipoog naar John Irvings roman ‘De wereld volgens Garp’ in de titel van Westermans boek verwijst naar het Drentse dorp Darp, waar de schrijver begin jaren tachtig demonstreerde tegen de wedloop en hij op zoek ging naar wat nog resteert van de basis van toen. In de overige reportages waagt hij zich veel verder van huis: van Midden- en Zuid-Amerika tot de uiterste uithoeken van Siberië.

Profetisch

De nagalm van de Koude Oorlog in Westermans bundel is vooral de nagalm van het eerste decennium na de val van de Muur, toen de schrijver als correspondent in kranten en tijdschriften verslag deed vanuit het door oorlog verscheurde voormalig Joegoslavië en de uiteengevallen Sovjet-Unie.

Een enkel verhaal doet wat gedateerd of al te summier aan, maar in veel gevallen blijkt het aloude adagium ‘wie wat bewaart, die heeft wat’ weer eens heel erg waar. Alleen al de kop van het uit 1997 daterende artikel ‘Als de Amerikanen op de Krim landen, wordt het oorlog’ blijkt nu profetisch.

Westerman deed verslag van een oefening waarbij een honderdtal mariniers landde op de keienstranden van De Krim. “Hoe kunnen de Amerikanen zo stom zijn?”, tekende de Nederlander op uit de mond van een VN-ambassadeur. “We moeten veel voorzichtiger zijn”, waarschuwt een ambassadeur van een Navo-lidstaat. Pas veel later blijkt hoezeer de Russische beer echt is getart en dat de nep-invasie met de vriendelijke naam Sea Breeze ’97 bijdroeg aan het oogsten van storm.

Westermans specialiteit, het geraffineerd vermengen van persoonlijke ervaring en grote vraagstukken en geschiedenis, ontbreekt evenmin. Toen naar buiten kwam dat de Duitse minister van buitenlandse zaken Joschka Fischer in zijn meest radicale jaren weleens een RAF-terroriste over de vloer heeft gehad, bleek ook Westerman haar goed te kennen uit zijn activistische verleden.

Nog zo’n verhaal dat je bijblijft: precies ten tijde van de omwentelingen in Oost-Europa belandde de beginnende journalist Westerman in Roemenië, het land van de meest gewelddadige revolutie, even in de klauwen van de geheime diensten, de Securitate. Jaren later gaat hij op zoek naar het dossier dat over hem werd gevormd.

Frank Westerman
De wereld volgens Darp. De nagalm van de Koude Oorlog in 30 verhalen
Querido Fosfor; 368 blz. € 22,99

Merlijn Schoonenboom
Een kleine geschiedenis van de grootste Duitse worsteling
Querido; 324 blz. € 22,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden