interview

De film 'Western' is een soort dans met het westerngenre, maar dan in Bulgarije

Filmregisseur Valeska Grisebach bij de presentatie van 'Western', vorig jaar tijdens het filmfestival in het Franse Cannes.Beeld Getty Images

Een wit paard, een eenzame held en een onbekende grens. 'Western' is een echte western. Maar dan in Bulgarije. 'Over de oostgrens van Europa heerste jarenlang het idee van het 'Wilde Oosten'.

In Valeska Grisebachs eerste film in elf jaar arriveert een groep Duitse bouwvakkers in het zuiden van Bulgarije, tegen de grens met Griekenland, om er als een soort postkoloniale macht economische vooruitgang te komen brengen. De stoïcijnse held van het verhaal, Meinhard, heeft weinig op met de andere Duitsers, die grof en uit de hoogte doen tegen de plattelandsbevolking. Als er niet gewerkt hoeft te worden, struint hij door de wildernis.

Op een van die tochten vindt hij een wild paard. Hij rijdt ermee, als een revolverheld in een klassieke western, het naburige dorpje in. Zonder dat ze elkaars taal spreken, vindt de zwijgzame Meinhard bij de Bulgaren een zielsverwantschap. Maar die verhouding komt onder druk te staan door het gedrag van de andere Duitsers.

De Duitse Grisebach zal voor veel mensen geen bekende regisseur zijn, maar dat zou niemand moeten weerhouden deze fantastische en intrigerende film te gaan zien. Ze gebruikt het westerngenre om te reflecteren op mannelijkheid, onze hang naar en tegelijk onze angst voor het onbekende en de verhoudingen binnen Europa.

Een western de zich afspeelt in het oosten. Bovendien bent u een vrouw en koos u het meest masculiene van alle filmgenres, voor uw eerste film in elf jaar. Is dat geen onwaarschijnlijke mix?

"Als meisje was ik al gefascineerd door de western. Ruige mannen, avontuur, onbekende plekken, wat toen de rand van de beschaving werd genoemd: de Amerikaanse 'frontier'. Aan de ene kant van de grens gelden regels, daar voorbij heerst chaos. Het gekke was dat ik me als meisje aangetrokken voelde tot die mannenwereld, maar me er tegelijk van buitengesloten voelde. Deze film maken voelde als een soort dans met het westerngenre."

Maar dan een western in het oosten.

"Ik liep al langer rond met het idee om iets met xenofobie en mannelijkheid te doen, maar gek genoeg kon ik me daar nooit een verhaal in Duitsland bij voorstellen. Over de oostgrens van Europa heerste jarenlang het idee van 'het Wilde Oosten', een Europese versie van de Amerikaanse frontier. En al is het Europa, het grensgebied van Bulgarije en Griekenland waar we de film uiteindelijk gemaakt hebben, is zo radicaal anders dan het Europa zoals je dat hier in Nederland vindt, dat het idee van een western ineens heel logisch leek.

"Maar toen ik begon te schrijven, zeg ik met enige schaamte, was ik nog nooit in Bulgarije geweest. Mijn eerste versie van het scenario was een fantasie van het land en de mensen. Een beetje Karl May en Winnetou, als je je dat nog kunt herinneren."

Hebt u echt elf jaar aan het verhaal gewerkt?

"Ik liep wel al zo lang met het idee voor deze film rond. Maar nee: na 'Longing' in 2006 heb ik een dochter gekregen. Het heeft me wel veel tijd gekost het mechanisme van het verhaal te begrijpen. Hoe ik via de beelden op een intelligente manier over mannelijkheid en xenofobie kon praten zonder uitleggerig of pedant te worden."

Populisten benadrukken de verschillen tussen Europese landen steeds luidruchtiger. Denkt u dat de eenheid toch bewaard kan worden?

"Uiteindelijk geloof ik in de ontmoeting op het dorpsplein, zoals ik in de film laat zien. Een ontmoeting tussen twee mensen die elkaars taal nauwelijks spreken, maar die zich met hun handen verstaanbaar weten te maken. Tegelijk ben ik gefascineerd door het wederzijdse wantrouwen. Dat zit ook al in het DNA van de western: er is de fascinatie voor het nieuwe en het onbekende en tegelijk het wantrouwen en de vooroordelen. Het populistische geluid is voor mij trouwens niet nieuw. Ik heb naast de officiële idealistische taal van de recente Europese geschiedenis altijd al die privétaal gehoord, de taal die achter de voordeuren wordt gesproken. We leven in Europa in een precaire toestand. Door het benadrukken van onderlinge verschillen staat plotseling de geschiedenis met al haar wreedheid weer voor de deur. Alsof mensen ineens vergeten zijn dat de eenheid in Europa ons de afgelopen zeventig jaar welvaart en vrede heeft gebracht."

Kun je zeggen dat Meinhard met zijn open houding staat voor toenadering tussen volkeren, en het gedrag van de andere Duitsers voor het oudere conflictmodel?

"Ik weet nog steeds niet of samenlevingen geleid worden door empathie of door het recht van de sterkste. Voor mij ging het westerngenre altijd ook over zulke vragen. Wat is dat: een samenleving? Hoe construeer je die? Ik wilde met de film proberen dichter bij de klassieke mannelijke westernheld te komen. Met al zijn verlangen naar vrijheid en onafhankelijkheid, terwijl hij misschien alleen maar op zoek is naar een thuis. Een paar dagen terug vroeg iemand me of ik de Duitse mannen in de film als beesten zag, met hun onderlinge rivaliteit en angst en agressie. Nee, totaal niet. Ik zie juist veel tederheid."

Zeker bij Meinhard. Was dat wat u in hem aantrok?

"Hij heeft zo'n fantastisch gezicht! Ik ontdekte Meinhard (zijn echte naam en de naam van het personage) op een paardenmarkt in de buurt van Berlijn waar hij met een cowboyhoed rondliep. Hij had iets grofs in z'n trekken maar ook iets gedistingeerds. Hij zou een leider van iets kunnen zijn. Toen-ie jong was, hoorde ik later, werkte hij een tijd bij een klein pretpark. Toen hij vertrok, huilde het personeel omdat hij met zijn charisma een soort magneet was voor de meisjes in de buurt. Alle acteurs in de film zijn trouwens amateurs: ik ben gewoon naar bouwplaatsen gegaan om mensen te vinden. Omdat die bouwvakkers vaak iets hebben van: 'Hé, kijk ons hier eens aan het werk zijn.' Dat had ik nodig."

In het dossier filmrecensies worden elke week de nieuwste films besproken door onze recensenten. Ook een recensie van 'Western' vindt u daar terug.

Lees ook: In 'Western' spelen Duitse cowboys en Bulgaarse indianen

Er zijn al heel wat variaties op de klassieke Amerikaanse western gemaakt. Toch weet de Duitse regisseuse Valeska Grisebach met haar 'Western' iets compleet nieuws toe te voegen aan het genre

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden