Interview Céline Sciamma

De eerste hartstochtelijke kus, hoe laat je die zien?

Adèle Haenel en Noémie Merlant worden verliefd in ‘Portrait de la jeune fille en feu’ van Céline Sciamma.

De Franse regisseuse Céline Sciamma maakte een lesbisch liefdesepos, gesitueerd in de achttiende eeuw. ‘Portrait de la jeune fille en feu’ is een beeldschone film over kijken en gezien worden.

“Ik wilde een liefdesfilm maken, een grote liefdesfilm met veel zeggingskracht die stap voor stap laat zien wat het is om verliefd te worden.” De Franse scenariste en regisseuse Céline Sciamma (40) neemt buiten op het balkon in Cannes een hijs van haar sigaret, voordat ze het volgende interview ingaat. Ze is veelgevraagd, want haar nieuwe film ‘Portrait de la jeune fille en feu’ is lovend ontvangen. ‘Prachtige lesbische romance’, vindt The Guardian. ‘Ongemeen mooi’, jubelt de Los Angeles Times. Bij de vertoning in Cannes wordt in de zaal hartverscheurend gehuild. 

“Ik wilde na drie films over seksueel ontluikende pubermeisjes graag een film maken over volwassen vrouwen”, vertelt Sciamma. “Bij de meisjes ging het vooral om verlangens, om liefdes die meestal niet werden vervuld. Ik merkte dat ik klaar was voor een verhaal waarin de liefde ten volle wordt geleefd. Marianne en Héloïse mogen elkaar niet liefhebben, maar tijdens de dagen dat ze alleen op een eiland zijn, ontbrandt de liefde toch in alle hevigheid. Je ziet de aantrekkingskracht groeien en de seksuele spanning ontvlammen.”

Eerste kostuumfilm

De drie hedendaagse meisjesportretten die ze hiervoor maakte (‘Water Lilies’, ‘Tomboy’ en ‘Girlhood’) waren gesitueerd in de Parijse buitenwijk. Dit is Sciamma’s eerste kostuumfilm. Ze situeerde hem in de tweede helft van de achttiende eeuw, op een eiland voor de kust van Bretagne. Hoge kliffen. Stormachtige zee. En te midden van die woeste natuur een teder minnespel.

Marianne is als schilder naar het eiland geroepen om Héloïse te portretteren. Héloïse is uitgehuwelijkt aan een man die ze nog nooit heeft ontmoet, een gefortuneerde Italiaan. Ze is boos. Ze wil niet trouwen en weigert te poseren voor het portret dat is bedoeld als cadeau voor haar aanstaande echtgenoot. Voor Marianne zit er aanvankelijk niets anders op dan zich voor te doen als gezelschapsdame, Héloïse te observeren en haar uit het hoofd te schilderen. “Marianne wordt door de omstandigheden gedwongen om heel goed naar Héloïse te kijken”, zegt Sciamma. “Het is het thema van de film, kijken en gezien worden.”

Het klassieke verhaal op z'n kop

Sciamma zet het klassieke verhaal van de schilder en het model, de meester en de muze, de schepper en het schepsel op z’n kop. De schilder is geen man, maar een prachtige jonge vrouw. Het model zit niet zwijgend in een hoekje, maar kijkt terug en levert feestelijk commentaar. Sciamma toont interactie en wederzijdse inspiratie. Ze kiest niet voor een ­hiërarchische verhouding, maar voor gelijkheid, vriendschap en onderlinge solidariteit.

Volgens sommigen is Sciamma’s ingetogen lesbische romance een reactie op de geruchtmakende lesbische liefdesfilm ‘La Vie d’Adèle’. Daarmee oogstte de Frans-Tunesische regisseur Abdellatif Kechiche veel lof, maar op een lang aangehouden, expliciete seksscène tussen twee jonge vrouwen kwam ook kritiek. Met name feministes en lesbiennes verweten hem de male gaze, de mannelijke starende blik.

Kunnen mannen zich ook met iedereen identificeren?

“Ik ben een lesbienne en een feministe”, zegt Sciamma, “maar ik heb niks tegen La Vie d’Adèle. Ik heb van de film genoten en wat het debat over de male gaze en female gaze betreft: als vrouw heb ik mijn hele leven films gezien die door mannen zijn gemaakt. Mijn verbeelding is door mannen gesmeed. Ik weet dus hoe ik van de male gaze kan genieten en hoe ik me met een man kan identificeren. Ik kan me met iedereen identificeren, met Superman én Wonderwoman. De vraag is: kunnen mannen dat ook?”

Sciamma geeft haar eigen lesbische liefdesgeschiedenis wel anders vorm dan Kechiche. “Ik ben niet tegen een expliciete seksscène, maar het boeit me niet zo om daarmee aan de slag te gaan. Ik ben benieuwd wat zich van binnen afspeelt, in de harten en hoofden.”

“Ik heb bijvoorbeeld mijn hoofd gebroken over de eerste hartstochtelijke kus. Hoe breng je die in beeld? Hoe breng je dat gevoel over? Als filmmaker ben ik me continu bewust van wat ik laat zien, en hoe ik het laat zien. Ik let op het ritme en de melodie van een scène, ik let op beweging en ademhaling en heb de opbloeiende liefde benaderd als een soort dans. Eerst is er het verlangen, gevolgd door vreselijke twijfel. Dan komt na een eerste aanraking die heerlijke ontspanning en kan er eindelijk gelachen en gezwierd worden.”

Celine Sciamma.

Sciamma vormde jarenlang een koppel met actrice Adèle Haenel, een van de grootste Franse talenten van dit moment. In Sciamma’s prachtige debuut ‘Naissance des Pieuvres’ (‘Water Lilies’) was Haenel al te zien als de mooie, jonge leidster van het synchroonzwemteam. Nu, twaalf jaar later, speelt Haenel de rol van de geportretteerde Héloïse.

Marianne kijkt in de film naar Héloïse, naar haar lange blonde krullen, nek en oorlelletje. Ze bestudeert haar hoekige manier van doen die vaak erg humoristisch werkt. En ergens zie je ook hoe Sciamma naar haar voormalige geliefde kijkt, heel precies, met de toewijding van een portretschilder.

Restricties voor vrouwelijke kunstenaars

In de achttiende eeuw had een vrouwelijke kunstenaar niet dezelfde status als een mannelijke. “Tijdens mijn onderzoek ontdekte ik dat er veel meer vrouwelijke schilders waren dan ik dacht”, zegt Sciamma, “maar dat ze eigenlijk stelselmatig aan ons zicht zijn onttrokken. Omdat er voor vrouwelijke kunstenaars allerlei restricties golden.”

Natuurlijk legt Sciammma via de vrouwelijke schilder een link naar het heden, naar de vrouwelijke filmmaker, die in veel gevallen een lager salaris en een lager budget krijgt dan haar mannelijke collega en die nog steeds mondjesmaat wordt toegelaten tot competities van grote filmfestivals. Zelf werd Sciamma dit jaar voor het eerst geselecteerd voor de competitie van Cannes en is haar de prijs voor het beste scenario toegekend, evenals de Queer Palm voor een film met een lgbti-gerelateerde thematiek. “Dingen zijn langzaam aan het veranderen”, zegt ze. “We zijn er nog niet, maar het zijn hoopvolle tijden.”

5050 in 2020

Met collega’s uit de Franse film­wereld lanceerde Céline Sciamma vorig jaar het initiatief ‘5050 pour 2020’. De ambitie: een fiftyfifty-balans tussen vrouwelijke en mannelijke filmmakers in het jaar 2020. “Er zijn al heel wat film­festivals die ons protocol hebben ondertekend”, vertelt Sciamma, “maar we richten ons ook op filmscholen, jury’s, vakbonden.”

Onderdeel van het initiatief is ­onderzoek in de filmindustrie. “Uit een van onze eerste onderzoeken is gebleken dat de budgetten van vrouwelijke regisseurs 36 procent lager zijn dan van mannelijke regisseurs”, zegt ­Sciamma. “We tellen, rekenen en meten, staven alles met statistieken. Opinies, emoties en impressies hebben we genoeg gehad, het gaat nu om de cijfers. Daarmee willen we bewustzijn creëren en publieke instellingen uitdagen om verantwoordelijkheid te ­nemen en in actie te komen.”

Lees ook: 

Grandioos en onmogelijk: een vrouwenliefde in de achttiende eeuw

Wat is liefde? Het antwoord is dit: Céline Sciamma’s prachtige kostuumdrama over een onmogelijke liefde tussen twee vrouwen in achttiende-eeuws Bretagne. De energie van de film en de liefde tussen de hoofdpersonen is soms zo intens dat je even je ogen moet sluiten om minder te voelen.

De vrouwelijke blik: zij kijkt, hij wordt bekeken

Filmrecensent Belinda van de Graaf bekeek drie films van vrouwelijke regisseurs, waaronder ‘Lady Bird’ van Greta Gerwig. Levert de vrouwelijke blik andere films op?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden