Uit de documentaire Oorlog in Westerbork. Beeld KRO-NCRV
Uit de documentaire Oorlog in Westerbork.Beeld KRO-NCRV

Documentaire

De documentaire ‘Oorlog in Westerbork’ gaat over de traumatische tijd in het kamp ná de bevrijding

Net na de bevrijding zaten nog honderden Joden vast in kamp Westerbork. Ze moesten er gearresteerde NSB’ers bewaken. Wrok uitte zich daar al snel in geweld. De documentaire Oorlog in Westerbork belicht dit vergeten deel van de geschiedenis.

Lucca de Ruiter

Ed van Thijn vertelt in niet eerder vertoonde opnames hoe hij als tienjarige jongen, gevangen in Westerbork, euforisch de wachttorens beklom toen de Canadezen het kamp kwamen bevrijden. De jonge Van Thijn – die afgelopen december stierf als oud-burgemeester van Amsterdam en PvdA-coryfee – wist toen nog niet dat zijn tijd in ‘het voorportaal van de hel’, zoals het doorvoerkamp werd genoemd, er nog niet op zat.

De Joden die in de lente van 1945 nog in Westerbork opgesloten zaten, mochten niet zomaar weg van het Nederlandse militaire gezag. Want waarom waren zij eigenlijk niet gedeporteerd? Misschien, zo luidde de gedachte, hadden zij wel gecollaboreerd met de Duitsers. Ook al was Nederland al bevrijd, ze mochten het kamp daarom nog niet verlaten.

In diezelfde periode kwamen de kampbewoners erachter dat ze hun familieleden nooit meer terug zouden zien, omdat de nazi’s ze vermoord hadden in vernietigingskampen.

Uit de documentaire Oorlog in Westerbork. Beeld KRO-NCRV
Uit de documentaire Oorlog in Westerbork.Beeld KRO-NCRV

Korte tijd later arriveerden in Westerbork duizenden gearresteerde NSB’ers en verdachte collaborateurs. Wegens personeelstekorten kregen de Joodse achterblijvers een knuppel in hun handen geduwd, en moesten zij de mensen bewaken die misschien wel verantwoordelijk waren voor de dood van hun familieleden.

Ineens waren de rollen omgedraaid. Het leidde tot chaos, waarbij het geregeld tot geweld en andere misstanden kwam. Ten minste 89 van de nieuwe geïnterneerden stierven tussen april en september 1945.

Mishandelingen, vernederingen en verkrachtingen

Wetteloosheid, leed en een vervagende moraal. De periode na de bevrijding in kamp Westerbork is een zwarte bladzijde in de geschiedenis. Hoe de 89 gevangenen precies omgekomen zijn, is niet duidelijk. Officieel waren ziektes als tyfus en dysenterie de oorzaak, maar meerdere getuigen wijzen er in de documentaire op dat mishandelingen, vernederingen en verkrachtingen veelvuldig plaatsvonden.

“Sommige gevangenen moesten kruipend grote afstanden afleggen en werden geslagen met stokken. Sommigen moesten hun eigen poep opeten”, herinnert Van Thijn zich.

Uit de documentaire Oorlog in Westerbork. Beeld KRO-NCRV
Uit de documentaire Oorlog in Westerbork.Beeld KRO-NCRV

De tienjarige jongen bewoog zich door de chaos. Hij verbleef alleen, zonder ouders, in het kamp. Ook hij moest met een stok in de hand tien gevangenen in de gaten houden.

“Ik herinner me die mannen als schimmen. Ze waren uitgeteerd, uitgehongerd. Ze smeekten om eten, maar dat had ik niet. Ze hadden mij makkelijk kunnen overmeesteren. Het is een gruwelijke herinnering”, vertelt hij in de archiefbeelden.

Een onuitwisbare en traumatische herinnering

Van Thijns weduwe, Odette Taminiau, is ervan overtuigd dat deze periode een onuitwisbare en traumatische herinnering voor hem is gebleven. “In Westerbork dacht Ed dat hij dood zou gaan. Hij was bang voor de mannen die binnengebracht werden, zij waren het kwaad. Niet voor niets staat op zijn overlijdenskaart: ‘Als tienjarig jongetje was ik bang voor de dood. Daarna nooit meer’.”

Documentairemakers Frénk van der Linden en Eric Blom laten zien hoe, in een situatie van vrijwel totale wetteloosheid, de grenzen tussen goed en kwaad kunnen vervagen. Getuige Virry de Vries zegt hoofdschuddend: “Toen ik zag wat voor vreselijke dingen mensen deden, dacht ik: jullie zijn net zo erg als de SS’ers. Ik denk dat we allemaal hetzelfde zijn. Onder bepaalde omstandigheden zijn we allemaal in staat om dingen te doen waar we ons achteraf diep voor schamen.”

Uit de documentaire Oorlog in Westerbork. Beeld KRO-NCRV
Uit de documentaire Oorlog in Westerbork.Beeld KRO-NCRV

De documentaire Oorlog in Westerbork (KRO-NCRV) is maandag om 20.25 uur te zien op NPO2.

Lees ook:

Ed van Thijn (1934-2021): burgemeester, Joods politicus, maar vooral een man met een missie

Hij was: Amsterdams gemeenteraadslid, volksvertegenwoordiger, minister van binnenlandse zaken, burgemeester van Amsterdam, hoogleraar, schrijver, sociaal-democraat en, naarmate hij ouder werd, vooral ook een Joods politicus.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden