Erik Scherder legt in MAX Masterclass uit hoe het mis kan gaan in onze hersenen.

TV-column Renate van der Bas

De dag na de brute moordaanslag laat Erik Scherder zien waar en hoe het misgaat in ons brein

Een aanval op de rechtsstaat. Dat was woensdag het meest ­gehoorde zinnetje in nieuwsuitzendingen en talkshows. Ik begrijp de uitgesproken woede, maar ben ook verbaasd over deze interpretatie van de moord op advocaat Derk Wiersum. Maakt deze aanslag die criminelen dan nú pas onfatsoenlijk? Gaan ze nu een brug te ver, terwijl ze zich daarvoor ‘aan de regels van het spel’ hielden?

De hardste conclusie was de bittere constatering: we zijn veel te naïef. In ‘DWDD’ leek Jan Meeus, misdaadexpert van NRC, bijna te exploderen van frustratie. Onze blindheid voor het ondermijnende succes van de drugsonderwereld maakt hem woedend. Het was in feite gênant hoe Matthijs van Nieuwkerk daarbij als een soort onnozele toeschouwer zijn woorden koos, met vragen als “Wat voor jongens zijn dit?”

Peter R. de Vries klonk in ‘Jinek’ indrukwekkend fel met zijn karakterisering van onze slappe, niet alerte overheid, die flutbeloningen uitlooft en ook qua aantallen rechercheurs de hand op de knip houdt. “Politici veinzen nu verbazing, maar men weet dit allang.”

Waarom sommige mensen geen wroeging voelen

Stel: wetenschapper Erik Scherder had geweten dat deze moord woensdag zou worden gepleegd. Dus op de dag voorafgaand aan zijn ‘MAX Masterclass’ vanavond, met als thema het criminele brein. Zou hij tijdens de opname dan meer hebben ingespeeld op de landelijke woede?

Nu zagen we een innemende professor die ongehinderd door deze waan van de dag een ontspannen en best gezellig college gaf. Scherder legde uit waar en hoe het allemaal mis kan gaan in onze hersenen. Waarom sommige mensen er geen last van hebben wanneer ze anderen pijn doen, waarom ze geen wroeging voelen, waarom ze ongeremd overgaan tot crimineel gedrag.

Scherder heeft een groot talent voor het uitleggen van ingewikkelde processen. Hij liet zien hoe en waar in normale hersenen empathische reacties ontstaan, en dat de daarvoor noodzakelijke verbindingen pas ­tegen je dertigste volledig ontwikkeld zijn. Ouders van bokkige ­pubers: ga kijken als u troost zoekt. En weest gewaarschuwd: ontwikkelen hersenen zich niet zoals het hoort, dan wordt agressief of crimineel gedrag veel waarschijnlijker.

De befaamde slechte jeugd en foute vrienden

Criminelen hebben hun hersenen vaak niet mee, kan een conclusie zijn. Erfelijkheid, maar ook sociale omstandigheden (de befaamde slechte jeugd en foute vrienden) en soms ook bizarre omstandigheden (Ulrike Meinhof had een tumor op haar amygdala): ze verklaren waarom sommige mensen dingen kunnen doen die voor een ander mens onvoorstelbaar zijn.

En dat ís natuurlijk allemaal zo. Maar hier thuis ontaarden discussies over dit soort wetenschappelijke feiten vaak in semantisch gesteggel over het verschil tussen oorzaak en excuus, pech en karakter. Zeker een dag na zo’n brute moordaanslag.

Scherder trok twee conclusies. De eerste is dat goede jeugdzorg, jeugdpsychiatrie en neuropsychologie essentieel zijn om preventief ­actie te kunnen nemen. De tweede: geef alle criminelen tbs en onderzoek ze. Hoop dat behandelingen met bijvoorbeeld magnetische pulsen gaan helpen hun hersenen normaal te laten functioneren en dat de kans op recidive afneemt.

Voorlopig eerst maar hopen dat er überhaupt eens wat criminelen worden ingerekend.

Vier keer per week schrijven Renate van der Bas en Maaike Bos columns over televisie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden