Review

De culturalist heeft grote moeite met gematigde gelovige

Eeuwenlang is religie in ons land serieus, te serieus, genomen. Tot de jaren zestig van de vorige eeuw. Alsof de Verlichting toen pas ons land bereikte, was de toekomst ineens aan de rede en werd godsdienstigheid verklaard tot iets van het verleden.

In deze sfeer ontstond een multiculturalisme, dat alle culturen even hoog aansloeg. Weliswaar zat in alle nieuwe culturen een sterke religieuze component, maar die werd niet serieus genomen. In principe kon, en zou, iedereen bekeerd worden tot de rede. Geloof zou vanzelf verdwijnen. Door die blinde vlek voor religie zagen we niet wat er veranderde in onze grote steden. Trouwens wat maakten we ons zorgen om verschillen? Op den duur zou alles door de rede immers gelijkgeschakeld worden? Andere culturen waren alleen maar verrijking en we wezen op al die spannende eethuisjes die onze culinaire cultuur zo buitengewoon verrijkten.

Intussen ligt het multiculturalisme achter ons. Religie wordt wél serieus genomen. Moest ook wel na 9/11 en de moord op Theo van Gogh. Maar zijn we anders over religie gaan denken? De Franse islamdeskundige Olivier Roy vond van niet. In Nederland, zei hij, is multiculturalisme, vervangen door culturalisme. Een culturalisme dat de onverenigbaarheid preekt tussen de autochtone cultuur van de rede en allochtone religieus geïmpregneerde culturen.

Jarenlang geloofden we in de utopie van vreedzaam samengaan. Waren we niet minstens sinds de zestiende eeuw tolerant? Toen die droom uiteenspatte, schakelden we, even abrupt als in de jaren zestig, om naar het dogma van de onverenigbaarheid van de culturen en de ultieme vreemdheid van de islam. Nergens werd de omslag van multiculturalisme naar culturalisme trouwens beter gedocumenteerd dan in de bijlage Letter & Geest van deze krant.

Wie religie ziet als ’vreemd’ en strijdig met de rede, heeft het liefst te maken met gelovigen die aan dat beeld beantwoorden. Rabiate fundamentalisten. Van de wereld afgekeerde, in kostuum gestoken wereldmijders. De paus die in Brazilië, temidden van armoede en ellende spreekt over huwelijk en seksuele moraal past perfect in dat pulletje. De berichtgeving in ons land onderstreept in zo’n geval de armoede en zet de daarmee contrasterende uitspraken van de paus in de schijnwerpers. Dat sluit prima aan op de manier waarop wij hier religie het liefste zien. Als je echt wilt lezen wat de paus in Brazilië gedaan heeft, moet je een buitenlandse krant lezen. Misschien kent u het gevoel als je zo’n krant in handen krijgt: eindelijk weer eens iets interessants te lezen.

Wie denkt in zwart en wit heeft grote moeite met grijs. Voor culturalisten zijn dat gematigde gelovigen. Gelovigen die evenals hun fundamentalistische medegelovigen heilige teksten kennen, maar die zich de ultieme betekenis van die teksten niet toe-eigenen. Voor hen is geloof interpretatie. Eigen interpretatie. God houdt daar niet van, weet bijvoorbeeld iemand als Paul Cliteur. Zelf ontkent hij het bestaan van God, toch kiest hij als titel voor een van zijn boeken: God houdt niet van vrijzinnigheid. Twee handen op één buik met christelijke en moslimfundamentalisten die dat net zo zeker weten.

Wat is het dan een verademing een boek te lezen met bijdragen van wetenschappers, voor het merendeel verbonden aan de Nijmeegse Radboud Universiteit, die religie verbinden met gezond verstand, kennis van zaken en gevoel voor de werkelijkheid.

Ze nemen religie niet in bescherming, zien de gevaren die iedere religie in zich bergt van fanatisme en tirannie. Of het goed komt met de islam in het Westen, kunnen ook zij niet zeggen. Je proeft scepsis. Maar ze wegen af, zetten de feiten op een rij en vooral: verketteren niet. Aan een van de bijdragen ontleende ik bovengenoemd citaat van Roy en de analyse over multiculturalisme en culturalisme. Over een ander schreef ik vorige keer. Religie wordt daar gedefinieerd als openheid voor transcendentie. Tegenover die openheid staat het gesloten wereldbeeld van aan de ene kant de culturalisten met hun alles verklarende rede. En aan de andere kant de religieuze fundamentalisten met hun alles verklarend geloof.

Daar tussenin vertolken zij de stem van een rede, die niet van te voren zeker weet, maar wikt en weegt, respectvol is, uitgaat van gelijkwaardigheid en niet van vijandsbeelden. Wijsheid woont waar ze niet al bij voorbaat geclaimd wordt. Geloof verkommert als ze daar niet bij intrekt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden