Review

De blanke wordt niet meer gekookt

Eric Carle: 'Ijsbeer, ijsbeer, wat hoor jij daar', tekst Bill Martin, vert. J.H. Gever, Gottmer, f 19,90, v.a. 2 jr; Anthony Browne: 'Dierentuin', vert. Bartho Kriek, Gottmer, f 22,90, v.a. 4 jr; Anna Hoglund: 'Waar ik (niet) geweest ben, de reizen van Stien Steenbreek', vert. Jan Kuijper, Querido, f 27,90, v.a. 7 jr.

De laatste jaren echter lijkt zijn inspiratie te tanen. In 1991 verscheen 'Dichter bij de dieren': een forse bundel prenten met bijpassende gedichtjes van bekende Nederlandse dichters. Nog afgezien van het feit dat de teksten op een soms veel te kleine ruimte gepropt waren, kwamen veel illustraties nu nogal routinematig en dus bloedeloos over.

Nog sterker geldt dit voor het recente 'IJsbeer, ijsbeer, wat hoor jij daar?', waarin de ijsbeer een leeuw hoort brullen, de leeuw een snuivend nijlpaard hoort, het nijlpaard een flamingo, enz.. Op de zebra en het luipaard na zijn de diervormen slap en saai en heeft Carle bitter weinig gedaan om de grote kleurvlakken in bijvoorbeeld ijsbeer, olifant en walrus spannend te maken. De olifant en het nijlpaard steken zelfs armzalig karig af bij dezelfde dieren in 'Dichter bij de dieren'.

Iets dergelijks geldt voor Anthony Browne (1946), die furore maakte als maker van prentenboeken vol surrealistische beeldgrapjes, met soms een knipoog naar Magritte. Meesterlijk zijn zijn prenten in 'Alice in Wonderland' (1989), waarin hij zo geraffineerd het zien manipuleert, dat je er niet op uitgekeken raakt.

Dat niveau heeft hij niet meer gehaald. Boeken als 'Gorilla' (1988) en 'De tunnel' (1989) hebben beslist kwaliteiten, maar dat komt met name doordat er een goed verhaalidee aan ten grondslag ligt (beiden kregen een Zilveren Griffel) en doordat het surrealisme de overigens statische prenten spanning verleent. Zijn verhalen gaan vaak over dualiteiten als eenzaamheid en vriendschap, macht en zwakte, of over veranderende leefsituaties: er komt een baby in huis of (de alleenstaande) vader krijgt een vriendin. De dromen en fantasieen die kinderen daarbij kunnen hebben, weet hij knap weer te geven. Maar zijn mensfiguren, meestal minutieus nageschilderd van foto's, zijn stijf, plat, levenloos. Browne moet het hebben van zijn ideeen en zijn surrealisme; zodra hij mensen ten tonele voert, gaat het mis.

Dat blijkt overduidelijk in zijn nieuwe boek 'Dierentuin', waarin een doorsnee-gezin naar de dierentuin gaat en de sfeer allengs sjacherijniger wordt. Weer is het idee prima: de mensen worden steeds dierlijker (behalve de meisjesachtige moeder, die dit alles in toenemende ontzetting maar machteloos aanziet) en de dieren steeds menselijker. Op een van de laatste prenten kijkt een prachtige gorilla, waarin meer leven zit dan in al Browne's mensen, nadenkend naar de gezinsleden. Het is de enige sterke plaat van het boek. De mensfiguren zijn houteriger en knulliger dan ooit, details als schoenen zijn onbeholpen getekend. Op de gorilla na valt aan de dieren vrijwel niets te beleven, behalve dat de schaduw van de tijger omgedraaid is en dat een giraffe drie poten heeft. Karigheid troef. Weinig geraffineerde beeldgrapjes. Alleen de vader van het gezin degenereert op groteske wijze tot een macho-achtige, hersenloze griezel, hetgeen op zich expressief is uitgebeeld. Nee, de basisgedachte van 'Dierentuin' is goed, maar de uitwerking zwak, te wisselend van niveau.

Neem vervolgens Anna Hoglund, een nog niet zo bekende, maar interessante, tegendraadse, Zweedse kunstenares, van wie twee boeken - 'De jaguar' (1988) en 'Eerst was er het donker' (1991) - een 'Vlag en Wimpel' kregen. Haar nieuwe prentenboek 'Waar ik (niet) geweest ben' krijgt wat mij betreft een negatief eindoordeel, maar niet zonder meer, zoals bij haar vorige boeken. Het is een prentenboek om mee te ruzien, tegenaan te schreeuwen: het schreeuwt en schopt gewoon terug.

De omslag is veelbelovend: het ziet er uit als het kaft van een logboek, met kinderlijk aandoende tekeningetjes over wereldreizen. In dit boek droomt een sigarenrokende 'dame', Stien Steenbreek geheten, thuis op de bank van avontuurlijke reizen: van de Noordpool (te koud) naar Vuurland (te heet), van het eiland Bikini naar de Sierra Madre, het Wilde Westen, Moskou, Koerdistan, India, Binnen-Mongolie en 'het zwarte hart van Afrika'; dat alles op rode pumps. Hoglund doet dit in een directe, gedurfde vormentaal, aan kindertekeningen ontleend, brutaal, woest en bewust lelijk. Het boek zit vol vette cliches, zoals schietende Indianen in het Wilde Westen, een Matriosjkavrouwtje op Het Rode Plein, een hindoeistisch godenpaar in een meertje in India en een supercliche van een zwarte koningin in Afrika. Maar Hoglund speelt en provoceert met die cliches: het Rode Plein is knalrood; de hindoeistische godin ligt haar nagels te lakken en naast haar staan rode pumps en een glaasje limonade op een waterlelieblad; de dame zit met de Afrikaanse koningin en haar kinderen gezellig krakelingen te eten rond een vuurtje met een reusachtige kookpot erop; zo'n kookpot waarin in oude strips steevast een blanke werd gekookt, maar waarin hier gewoon kippesoep zit.

Hoewel er beslist knappe prenten bij zijn, komt het geheel als te gemakkelijk, te nonchalant over: hatsjiekidee, noem maar een zijstraat en we dromen ons er naar toe.

Bovendien gaat Hoglund met de cliche van de Afrikaanse koningin over de schreef. Ja, een moreel oordeel. Waarom? Ten eerste is de karikatuur van de blanke dame die van een, met name genoemd personage, terwijl die van de koningin de cliche, het stereotype, van een heel ras is. Ten tweede is de karikatuur van de blanke dame een willekeurige karikatuur en die van de koningin de overbekende 'hottentot'-karikatuur. Hoglund had niet alleen moeten spelen met dat cliche, maar het ook moeten doorprikken, afbreken, er de draak mee steken. Dat de koningin verder niet boosaardig is afgebeeld geeft te weinig tegenwicht tegen het clichebeeld: het blijft op ons netvlies hangen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden