Boekrecensie

De biografie van R.P Cleveringa is een belangwekkend boek in deze tijd van sterke mannen en gemarchandeer

R.P. Cleveringa Beeld x

Zijn rede tegen het ontslag van Joodse hoogleraren was voor Cleveringa de consequentie van zijn positie en opvattingen.

Verzetshelden na de oorlog te over. Maar hoeveel moed tonen we als het erop aankomt? Dat weet je pas echt als het zover is. Moge dat moment uitblijven.

Rudolph Cleveringa (1894-1980) moest wel meerdere keren al zijn moed verzamelen en daarmee ook iedereen die hem lief was in de waagschaal stellen. De dilemma’s waren groter dan zijn snelle beslissingen doen vermoeden, blijkt uit de onlangs verschenen biografie ‘R.P. Cleveringa. Recht, onrecht en de vlam der gerechtigheid’ van de jurist/socioloog en oud-staatsraad Kees Schuyt.

Plicht

Het geschiedenisradioprogramma OVT riep vier jaar geleden de rede van de Leidse hoogleraar handelsrecht en burgerlijk procesrecht Cleveringa van 26 november 1940 uit tot belangrijkste openbare toespraak van Nederland in de twintigste eeuw. Terugkijkend, vond de spreker zelf 25 november 1940 de belangrijkste dag van zijn leven. Cleveringa zou publiekelijk protest aantekenen tegen het door de Duitsers aangezegde ontslag van zijn leermeester en promotor Eduard Meijers en andere Joodse collega-hoogleraren en vroeg aan zijn vrouw Hiltje: “Ik kan er last mee krijgen en jullie gaan misschien veel lijden tegemoet; wat vind jij dat ik moet doen?” Cleveringa’s echtgenote liep op hem af, sloeg de armen om hem heen en zei met betraande ogen: “Ze nemen je vast, als je dit gaat zeggen, de ellendelingen; maar als je meent, dat het je plicht is, moet je het doen.”

Een soortgelijk moment diende zich aan in de zomer van 1944. De Nederlandse regering in Londen had besloten dat een College Van Vertrouwensmannen (CVV) de touwtjes tijdelijk in handen moest nemen na een Duitse capitulatie en wees deze wijze mannen zelf aan. Een verbindingsman stelde ze op de hoogte. Tot het gezelschap behoorde onder anderen de latere premier Willem Drees voor de sociaaldemocraten, maar ook Cleveringa als vertegenwoordiger van de liberalen. ‘Ja’ zeggen betekende ook voor de bevrijding die snel werd verwacht (maar die uiteindelijk nog tot voorjaar 1945 op zich zou laten wachten) in het allergrootste geheim met het CVV bij elkaar komen. Opnieuw zouden de Leidse hoogleraar en zijn gezin gevaar lopen.

Horzelnest

De afweging was een andere dan eind 1940. Toen toonde de bezetter nog zijn mildste gezicht. Inmiddels had die alle maskers afgeworpen. Cleveringa droeg nu ook de ervaring van acht maanden in de gevangenis in Scheveningen, het zogeheten Oranjehotel, en zeven maanden in concentratiekamp Vught met zich mee. Een derde arrestatie zou hij - gezien zijn activiteiten voor het CVV- waarschijnlijk met de dood bekopen. Toch trad Cleveringa toe tot het college.

R.P. Cleveringa Beeld Hollandse Hoogte / Spaarnestad Photo

De hooggeplaatste NSB’er Robert van Genechten noemde de Leidse universiteit vanwege de weerbarstige houding van personeel en studenten ‘het horzelnest’. Desondanks smeedde de bezetter plannen om de onderwijsinstelling om te toveren in een Groot-Germaanse modeluniversiteit. Dat lukte niet op de plek waar nog altijd de echo klonk van de woorden van Cleveringa van november 1940.

Hij was niet de enige in universitair Nederland die zich openlijk inhoudelijk gemotiveerd en messcherp uitsprak tegen de anti-Joodse maatregelen. Maar het feit dat Cleveringa’s rede vooraf was aangekondigd en nadien illegaal werd verspreid (en het beginnende verzet bemoedigde) maakte het betoog legendarisch.

Pietepeuterig

Louter op grond van zijn wetenschappelijke verdiensten had Cleveringa nooit een biografie verdiend. Noeste en nijvere arbeid leverde belangwekkende publicaties op het gebied van het zeerecht en burgerlijke rechtsvordering. Hij droeg daarnaast het zijne bij aan het functioneren van faculteit en universiteit als decaan en rector-magnificus. Als hoogleraar onderscheidde hij zich door kundigheid, grondigheid en perfectionisme. Dat kon een saaie en pietepeuterige indruk wekken.

De professor bestond het om een heel jaar colleges te wijden aan de exacte betekenis van één wetsartikel. Sommige oud-studenten, die het tot hoge juridische posities schopten, beschouwden het als het summum van juridisch leren denken. Anderen, die niet doorgingen in het vak, waren zuiniger: “Ik herinner me niets van zijn colleges, behalve één keer toen hij een grapje vertelde. Dat was uitzonderlijk, daarom heb ik het onthouden.”

In het dagelijks leven was Cleveringa ook niet per se een bruisende figuur. Hij koesterde rust en regelmaat, vooral omdat je daarbij flink kon doorwerken. Huiselijk geluk zag hij als het hoogste goed. En dat kon alleen gedijen in een samenleving waarin niet de willekeur en het recht van de sterkste domineerden.

Kleinste details

Schuyt gaf Cleveringa’s biografie een titel waarin drie keer afgeleidingen van ‘recht’ voorkomen, maar het meest toepasselijke woord ontbreekt erin: dat is de stilaan wat archaïsch aandoende maar prachtige term ‘rechtschapen’. Met fundamentele beginselen mocht volgens de professor niet worden gerommeld. Dan kwam het mensonterende in plaats van het menswaardige. Hij deed wat hij moest doen, overigens ook omdat hij vond dat zijn hoge positie en voorbeeldfunctie hem tot meer dan gemiddelde moed verplichtte.

Schuyt heeft in wonderbaarlijk korte tijd Cleveringa’s leven onderzocht en te boek gesteld. Op een lange-halen-snel-thuis-houding valt de biograaf echter niet te betrappen. Integendeel, weinig lijkt aan zijn aandacht te ontsnappen. Net als destijds bij ‘Het spoor terug’, over de schrijver/jurist/criminoloog/verzetsman Willem Nagel/J.B. Charles, heeft Schuyt wel de ietwat hinderlijke neiging om ook de lezer van heel veel vondsten tot in de kleinste details op de hoogte te brengen.

‘Recht, onrecht en de vlam der gerechtigheid’ is niettemin een belangwekkend boek. Juist in een tijd waarin weer vaker de roep om sterke leiders klinkt en gemarchandeer met grondbeginselen van het recht als oplossing wordt gepresenteerd voor bepaalde problemen, vormen Cleveringa en zijn denken een bron van inspiratie en een krachtig tegenwicht.

Omslag ‘R.P. Cleveringa’ Beeld TR BEELD

Zou Schuyt (75) zin, tijd en kracht hebben voor nog een biografie? Met zijn werktempo is het misschien te doen. De hoofdpersoon lijkt zich al aan te dienen in dit boek: de door Cleveringa zeer bewonderde Ben Telders, hoogleraar volkenrecht en voorzitter van de Liberale Staatspartij. Hij bekocht zijn principiële houding met de dood in Bergen-Belsen. Cleveringa zou hem na de oorlog vaak en veel herdenken.

Tussen de regels lees je Schuyts verbazing dat er nog geen biografie is van Telders. Eenzelfde verwondering leidde tot het huidige Cleveringa-boek. De juristen Nagel, Cleveringa en Telders: ze zouden een aardige biografie-trilogie kunnen vormen van bewonderenswaardige, Leidse verzetslieden.

Oordeel: Belangwekkend boek, in deze tijden van sterke mannen en gemarchandeer.

Kees Schuyt
R.P. Cleveringa. Recht, onrecht en de vlam der gerechtigheid
Boom; 560 blz. € 29,90

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden