Boekrecensie

De biografie van Jacques van Marken balanceert op het randje van verheerlijking

Toneel- en romanschrijver Jan van der Mast.

Fabrikant Jacques van Marken streefde naar een bedrijf als harmonisch huisgezin.

De ondernemer Jacques van Marken (1845-1906) werd bejubeld en verguisd. De Hollandsche Revue noemde hem in een 15 pagina’s lang portret ‘een benijdenswaardig idealist, een talentvol organisator, een weldoener der maatschappij’. Dit was een fabrikant die niet alleen oog had voor zijn winstmarges maar ook voor zijn arbeiders. Recht voor allen, het orgaan van de beweging van de sociaal-anarchist Ferdinand Domela Nieuwenhuis, dacht door dit “listig uitzuigerszaakje heen te prikken”. Verder dan wat zoethoudertjes voor zijn personeel kwam Van Marken volgens het blad niet. Hij was onverbeterlijk in zijn heerszucht en ijdelheid en liet zich omringen door strooplikkers, die zeiden: “Wat zijt gij groot, God van Delft.” In De Nieuwe Gids beschreef de sociaal-democratische journalist Frank van der Goes directeur Van Marken als “een man van valsch kapitalistisch sentiment” en zijn aanpak ‘schijn-idealisme uit de wereld van de bourgeoisie’.

De man achter de Nederlandse Gist & Spiritusfabriek (nu onderdeel van DSM) en Calvé (nu onderdeel van Unilever) combineerde zakeninstinct met innovatiedrang, blijkt uit zijn door Jan van der Mast geschreven biografie ‘Jacques van Marken. De eerste sociale ondernemer van Nederland’. Binnen en buiten zijn bedrijf stond hij open voor noviteiten. Van Marken was de vierde Nederlander met een auto, had als eerste telefoon en maakte de eerste Nederlandse filmopname.

Het hield niet op bij vernieuwing in fabriek en eigen huis. De dromerige domineeszoon Van Marken -die als jongen twijfelde tussen een toekomst als dichter of als ingenieur- wenste ook sociaal te experimenteren. “Nuttig zijn voor de maatschappij. Daar komt het op aan!”, concludeerde hij al als jongeling. Hij liet een fabriekskolonie bouwen, waar de arbeiders in behoorlijke huizen in een parkachtige omgeving konden wonen. Ook zijn eigen villa kreeg er een plekje. Daar bleef het niet bij. Zijn bedrijf liep ver voor op andere ondernemingen met een ziekenfonds, een ongevallenverzekering, oudedagsvoorziening, een spaarkas, ontspannings- en feestavonden en meer.

Betutteling op de loer

“Misdadige patroons, die niet op een of andere wijze uw welvaart verbindt aan die van uw werklieden”, sneerde Van Marken naar minder sociale collega-ondernemers. Logo en slogan op ‘De Fabrieksbode’, waarin hijzelf ook veelvuldig schreef, spraken boekdelen: het schudden van twee handen (de een stekend uit een herenkostuum met manchet, de ander uit een werkmanskiel) en daaronder de tekst ‘De fabriek voor allen, allen voor de fabriek’. Het bedrijf als harmonisch huisgezin, een verzorgingsstaatje avant la lettre.

Paternalisme, betutteling en vergaande sociale controle lagen haast vanzelf op loer. De rusteloze, met zijn talenten en tijd woekerende Van Marken ergerde zich ook geregeld aan onwetendheid, achterdocht, onverschilligheid en een gebrek aan manieren bij zijn personeel.

Toneel- en romanschrijver Jan van der Mast schreef eerder het door historische feiten geïnspireerde fictiewerk ‘Agneta’. Die titel verwees naar Van Markens vrouw. Zij en haar man bleven kinderloos. Hij had een minnares met wie hij wel kinderen kreeg. Zij ontdekte dat dubbelleven op een zeker moment en gooide het zonder medeweten van haar man op een akkoordje met haar concurrente. Toen de minnares overleed, werden de kinderen als pleegkinderen door de Van Markens in huis genomen. Dat merkwaardige verhaal komt net als zijn steeds problematischere morfineverslaving (een arts gaf het opiaat voor het eerst vanwege de pijn veroorzaakt door Van Markens nierkolieken), ook al aan de orde in de eerdere roman.

Verheerlijking

Van der Mast had het gevoel nog niet klaar te zijn met Van Marken. De man was in zijn ogen onterecht in de vergetelheid geraakt en kreeg bij sporadische aandacht bovendien geregeld kritiek. De schrijver vond dat er een biografie diende te komen als blijvend monument voor een industrieel die ook “in de 21ste eeuw nog steeds het inspirerende voorbeeld is van een maatschappelijk verantwoord ondernemer”.

In dat streven slaat Van der Mast af en toe door. Hij is zeker niet blind voor de nuance, maar balanceert af en toe op het randje van verheerlijking. De biografie heeft bovendien soms te veel de neiging om in Van Markens Delftse paradijsje te blijven hangen. Het zou verhelderend hebben gewerkt, als de schrijver nog iets meer oog had gehad voor de verhouding tussen zijn hoofdpersoon en het politieke en zakelijke establishment van zijn tijd.

Oordeel: niet blind voor nuance balanceert Van der Mast op het randje van verheerlijking.

Jan van der Mast
Jacques van Marken. De eerste sociale ondernemer van Nederland
Nieuw Amsterdam; 650 blz. € 29,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden