null Beeld
Beeld

TaalPeter-Arno Coppen

De bijzondere voorwerpen van Jeroen van Merwijk

In het radioprogramma De Taalstaat werd afgelopen zaterdag Jeroen van Merwijk herdacht. De redactie had enkele voorbeelden geselecteerd van zijn bijzondere taalgebruik. Twee van die voorbeelden leken enigszins op elkaar. Het ene was de dichtregel ‘Ik hoef je niet te zien, ik kan je dromen’, en het andere ‘Ik kijk geen televisie, ik kijk jou’.

De betekenisovereenkomst valt uiteraard het meeste op. Beide regels komen uit een liefdesliedje, en ze gaan allebei over hoe de dichter zijn geliefde ziet. Maar ook taalkundig komen ze sterk overeen.

In beide gevallen gaat het om een bijzonder lijdend voorwerp. Het woord ‘dromen’ kan wel een lijdend voorwerp hebben (‘iets dromen’), maar wat je droomt is altijd een gebeurtenis of een toestand (‘dromen dat het regent’ of ‘dromen dat je rijk bent’), nooit een concreet of abstract voorwerp (‘een huis dromen’, ‘succes dromen’). In dat laatste geval wordt het ‘over iets dromen’.

Creërend werkwoord

Wat is nu het effect als je ‘dromen’ toch met een persoon als voorwerp gebruikt? Dan krijgt die persoon vanzelf iets als een gebeurtenis of een toestand, met andere woorden: door over iemand te dromen ‘ontstaat’ die persoon als het ware in je droom. ‘Dromen’ wordt dan een ‘creërend werkwoord’, net zoals bijvoorbeeld ‘schrijven’. Als je ‘iets schrijft’, dan ontstaat dat iets terwijl je schrijft.

Bij ‘kijken’ heeft een voorwerp ook iets bijzonders. Het verschil tussen ‘naar een film kijken’ en ‘een film kijken’ is dat het tweede completer is. Je kijkt dan de hele film. Net zo krijgt ‘jou kijken’ in plaats van ‘naar jou kijken’ een meer nadrukkelijke, complete en misschien wel intense betekenis.

Van Merwijk dikt die bijzondere voorwerpen ook nog eens aan door ze steeds te contrasteren met gewone constructies (‘je zien’ naast ‘je dromen’, en ‘televisie kijken’ naast ‘jou kijken’). Dat vergroot het effect.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Lees ook:
Echt gezellig werd het meestal niet in de voorstellingen van Jeroen van Merwijk (1955-2021)

Met zijn liedjes oogstte Van Merwijk veel waardering van critici en collega’s. Zijn oeuvre is op te vatten als een hartstochtelijk pleidooi voor de sociaaldemocratie. Ouderwets links dus, verpakt in bijtende spot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden