Review

De beste verteller van Suriname

Er was eens een onooglijk klein beestje... Zo begon de onlangs overleden Surinaamse staatsman Johan Ferrier zijn verhalen over de slimme spin Anansi. Morgen verschijnt ’Het grote Anansiboek’, ter gelegenheid van zijn honderdste geboortedag.

Iris Pronk

Het begon in een kamer vol mensen, druk in gesprek. Plots klonk er een luide, melodieuze stem: Er tintin fu tintin.... Er was eens... Iedereen wist wat er dan zou volgen: Johan Ferrier ging vertellen.

Dat deed hij met zijn hele lijf. Een goede verteller gebaart, zingt of fluit, staat op, loopt snel of langzaam, zakt door zijn knieën, zo schreef Ferrier in het voorwoord van ’Het grote Anansiboek’, dat morgen, ter gelegenheid van zijn honderdste geboortedag, in een jubileumuitgave verschijnt.

En Ferrier – de pater familias van Suriname, de eerste president van het land – wás een goede verteller, zeggen drie van zijn vier dochters. De duizenden brieven en e-mails die ze ontvingen na zijn overlijden op 4 januari, bevatten veel verwijzingen naar zijn grote talent: mensen raken met zijn verhalen.

Daarin was de slimme spin Anansi één van zijn favoriete hoofdpersonen. „Waar hebben we het over, een klein onooglijk beestje, zo zei hij dat”, vertelt dochter Joan Ferrier (56, directeur van kenniscentrum E-Quality). En ze knijpt haar duim en wijsvinger tot een denkbeeldige pincet, net als haar vader dat deed: zó klein dus, die Anansi.

Toch is dat onooglijke beestje iedereen, van Ba Tigri de tijger tot de machtige koning, te slim af. De spin reisde mee met de slaven van Afrika naar Suriname, verluchtigde hun leven op de plantages. En nog altijd duikt Anansi op aan keukentafels, op feesten en in verhaaltjes voor het slapen gaan: als de sluwe, gulzige, niet te vertrappen held.

Nu dus ook in een door Noni Lichtveld geïllustreerd boek. Voor Ferrier was de spin een symbool van de kracht van Suriname, zegt dochter Kathleen Ferrier (53, voor het CDA lid van de Tweede Kamer). „Zijn hele leven is dát zijn belangrijkste doel geweest: de kracht van Suriname en de Surinamers te versterken en zichtbaar te maken.”

Zijn dochter Cynthia McLeod (73), halfzus van Joan en Kathleen en de bekendste schrijfster van Suriname, heeft dat geloof in de Surinamers van haar vader geërfd: „Ons volk is ontstaan uit slavernij en contractarbeid. Alleen de sterksten overleefden. Wij zijn de kinderen van the fittest.”

Zo vader, zo dochters, zo blijkt in een vergaderzaal in het Tweede Kamergebouw. Daar hebben de drie zussen – zus Helen heeft een griepje – zich verzameld om een beeld te schetsen van Johan Ferrier als vader, onderwijzer, politicus en vooral verteller. Dat doen zij óók met hun lijven: ze slaan met vlakke hand op tafel, gebaren om hun herinneringen kracht bij te zetten, vallen elkaar in de rede. In koor citeren ze soms beroemde uitspraken van hun vader: „Man en vrouw moeten, ongeacht hun achtergrond, gelijke kansen krijgen.”

Zo geven Cynthia, Kathleen en Joan een live demonstratie van de rijke Surinaamse vertelcultuur: een Anansitori (Anansiverhaal) móet onderbroken worden door een kotitori (koti is snijden) of een laitori (een raadsel). Vertellen is geen eenrichtingsverkeer, zeggen de zussen: het gaat om de interactie, luisteraars en vertellers wisselen geregeld van rol.

Als Tweede Kamerlid is Kathleen de politieke erfgenaam van haar vader. „Maar in al zijn acht kinderen – vier dochters, vier zonen – leven aspecten van deze veelzijdige mens voort”, benadrukt ze. Het geheim van haar vaders retorische talent beschrijft zij zo: „Hij kon aandachtig kijken en luisteren naar de persoon tot wie hij sprak.”

Op die aandacht konden alle mensen, groot en klein, rekenen. Dat begon al in het klaslokaal, waar Ferrier vóór zijn politieke carrière werkte als onderwijzer. „Als hij een keer moest invallen in mijn klas, dan zaten de kinderen zich al handenwrijvend te verheugen. ’Meneer Ferrier komt, hij gaat Anansitori’s vertellen’”, zegt Cynthia, die als leerling bij haar vader op school zat.

Thuis – eerst in Suriname, vanaf de jaren tachtig in Nederland – gebruikte Ferrier zijn verteltalent ook als opvoedmethode. Raffelde een van zijn zonen zijn pianostudie af, dan kon hij rekenen op een verhaal met een niet mis te verstane boodschap: met lanterfanters loopt het slecht af.

Voor de meisjes was er Hummeltje, een pop die door een manenstraal was aangeraakt en ’s nachts in het poppenhuis tot leven kwam. In haar avonturen verweefde Ferrier de beslommeringen van zijn dochters: een bezoek aan de tandarts bijvoorbeeld. „Hij was een hele aanwezige vader in ons leven”, zegt Kathleen. Een ’lieve’ vader, die zijn kinderen altijd aanmoedigde om óók te vertellen. En die ze onder meer wilde leren om moedig te zijn. Cynthia doet voor hoe hij eens met zijn blote handen een etterend gezwel van zijn elleboog trok: „Hij zei: ’Als er iets gebeurt wat niet goed is, dan moet je dapper zijn’.”

De grote staatsman als ’mensenmens’ en kindervriend – zo rijst hij op uit de verhalen van zijn dochters. Hij bezocht met Anansi onder zijn arm vele tientallen Nederlandse schoolklassen, en bleef dat doen tot vlak voor zijn dood. „Sommigen konden zich moeilijk inleven in deze schemerwereld tussen realiteit en fantasie”, aldus Ferrier in het voorwoord van zijn boek. „Zoals die jongen die mijn verhaal onderbrak met de kotitori: ’Maar meneer, dat kán toch niet, want...’”

Anansi is het enige schepsel dat een draad kan spinnen van de aarde tot de hemel, zo zal Ferrier de sceptische jongen misschien hebben uitgelegd. En dat maakt de slimme spin een boodschapper van God.

Ferrier spon op zijn beurt met zijn verhalen en politieke daden dikke draden tussen Suriname en Nederland. Hij bleef tot zijn dood, op 99-jarige leeftijd, een verteller. „Geestelijk was hij scherper dan wij”, zegt Joan.

Voor zijn laatste verjaardag, vorig jaar op 12 mei, hadden zij en de andere kinderen een grote taart versierd. Een hele grote, want Ferriers verjaardagen waren altijd familiereünies, waarvoor zich zo’n honderd mensen verzamelden. Op de taart stond ’Lang zal hij leven’. „Jullie hebben een fout gemaakt”, zei Ferrier toen. „Er had moeten staan: ’Hij heeft lang geleefd’.”

Dit verhaal eindigt zoals veel verhalen van Johan Ferrier eindigden. Zijn dochters declameren het in koor: Ala suma sa dede, Anansi wan sa tan! Alle mensen zullen sterven, alleen Anansi zal blijven bestaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden