Déja vuBananen in de kunst

De beroemdste banaan in de kunstgeschiedenis heeft concurrentie gekregen

Het kunstwerk ‘Comedian’ van Maurizio Cattelan.Beeld EPA

Niet erg veel mensen zullen spontaan een liedje van The Velvet Underground & Nico kunnen zingen. Veel meer mensen kunnen hun albumhoes met de banaan voor de geest halen. Het ontwerp is iconisch, waarschijnlijk nog bekender dan ander werk van Andy Warhol, zoals zijn verbeelding van de Campbell’s soepblikken en de portetten van Monroe, Mao en koningin Beatrix.

De beroemdste banaan in de kunstgeschiedenis heeft sinds afgelopen weekend concurrentie gekregen van het kunstwerk ‘Comedian’ van Maurizio Cattelan. Al is discussie mogelijk over de vraag wat in dit geval het echte kunstwerk is: de door de Italiaanse kunstenaar met ducttape tegen de muur geplakte overrijpe banaan (vergelijkbare exemplaren brachten eerder tussen de 120.000 en de 150.000 dollar op) of de daad van de Amerikaanse performancekunstenaar David Datuna, die op een kunstbeurs in Miami de plakband wegtrok en het stuk fruit opat?

In vroeger eeuwen maakten kunstenaars menig stilleven met een prominente rol voor groente en fruit. Het waren werken waarop ze hun meesterschap toonden met het levensecht schilderen van bijvoorbeeld de textuur van een schil of de sappigheid van het vruchtvlees. Vruchten gezamenlijk of afzonderlijk konden daarnaast van alles symboliseren: van rijkdom en overvloed tot vergankelijkheid en erotiek. Soms is er zelfs sprake van een religieuze betekenis: de Italiaanse kunstenaar Caravaggio gaf het soort fruit­mand dat hij rond 1600 al afzonderlijk had geschilderd kort daarna een plekje op het werk ‘Avondmaal in Emmaüs’. De beginnende rotting van het fruit zou verwijzen naar de dood van Christus.

Het seksuele lag er nog dikker bovenop bij Warhols banaan

Bananen waren aanvankelijk zeldzaam op dit soort schilderijen. Dat had alles te maken met de beschikbaarheid. Zeker tot eind negentiende eeuw waren ze wel te krijgen in Europa, maar verre van gangbaar. Ze kregen vaker een plek op werk van kunstenaars die hoogstpersoonlijk naar ‘de West’ gingen. De Nederlander Albert Eckhout toog in de zeventiende eeuw naar Brazilië en beeldde ze met guaves en ander fruit af op een stilleven. In de Cariben legde hij een markttafereel vast met bananen, dat vandaag de dag in het bezit is van het Rijksmuseum in Amsterdam.

De albumhoes van The Velvet Underground & Nico, ontworpen door Andy Warhol.

Twee eeuwen later waren bananen zo rijkelijk aanwezig op de eilanden in de Stille Zuidzee dat ze automatisch hun weg vonden naar de schilderijen van de daarnaartoe vertrokken Paul Gauguin. Als ze al iets symboliseerden, dan was het de overvloed, zinnelijkheid en het exotische dat deze kunstenaar op Tahiti meende aan te treffen.

Het seksuele lag er nog dikker bovenop bij Warhols banaan, in 2012 nog inzet van een juridisch dispuut tussen de stichting die de kunst van de Amerikaan exploiteert en voormalige leden van The Velvet Underground. De schil voorop de LP was een sticker. “Peel slowly and see”, luidde het advies dat kopers kregen. Wie die raad opvolgde, kreeg rozig vruchtvlees te zien.

Dat de Poolse kunstenares Natalia LL zich in 1973 bloot en blond liet filmen tijdens het nuttigen van een banaan diende juist te worden gezien als kritiek op overgeseksualiseerde marketing. De naam ‘Consumer art’ sprak wat dat betreft boekdelen. In het communistische Polen was het werk misschien gewaagd, maar het gold tegelijkertijd als commentaar op de perversiteit van het kapitalisme.

In het hedendaagse Polen ligt de video van Natalia LL gevoeliger. Jerzy Miziolek, directeur van het Nationaal Museum, vindt het onbetamelijke kunst en verklaarde zich afgelopen april tegenstander van “het tonen van werk dat jonge, gevoelige mensen zou kunnen irriteren”. Met het verwijderen van Consumer art riep hij flink wat protest over zich af. Rond de duizend mensen demonstreerden met het eten van een banaan voor de deur van het museum tegen Mizioleks kleingeestigheid. Het werkte tijdelijk. De film keerde even terug in de collectie om daarna alsnog te verdwijnen in het depot.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden