Tentoonstelling

De begrafenis van Robert Kennedy, de trein en de omstanders

Beeld William F. Wisnom Sr, Tullytown (PA)

Een trein met aan boord het lichaam van de vermoorde senator Robert F. Kennedy reed in juni 1968 van New York naar Washington. Duizenden mensen stonden langs de kant. Kunstenaar Rein Jelle Terpstra (1960) verzamelde de foto’s en films die de toeschouwers maakten, en toont die nu in Rotterdam.

8 juni 1968 was een warme, benauwde dag. Toch stonden duizenden Amerikanen urenlang langs de spoorlijn van New York naar Washington DC, over 365 kilometer lengte. Sommigen gingen speciaal gekleed voor de gelegenheid, anderen waren haastig van huis vertrokken voor een laatste groet aan senator Robert F. Kennedy. Hij was twee dagen eerder in Los Angeles vermoord na een verkiezingsbijeenkomst. Zijn lichaam ging per vliegtuig naar New York, de staat waarvan Kennedy senator was. Na een herdenkingsmis daar reed zijn kist per speciale trein op gepaste snelheid naar de nationale begraafplaats in Washington D.C. 

Verstild

De toeschouwers moesten lang wachten, zo blijkt in het Nederlands Fotomuseum. In een donkere ruimte hangen vijf grote televisiebeeldschermen horizontaal naast elkaar. Je ziet filmfragmenten van die dag in 1968, in een indrukwekkende montage van zeven minuten: een lege spoorbaan, wachtende mensen. Een gewone personentrein rijdt met veel kabaal voorbij. Het leven gaat door, het wachten ook. De beeldschermen naast elkaar zijn net de ramen van een trein, soms één ­totaalshot over vijf schermen verspreid, soms is het een filmstrip, met op elk scherm een volgend stilstaand plaatje. Op de achtergrond klinkt een stem uit een nieuwsuitzending van toen die zegt dat de trein vertraagd is, in de verte klinkt treurmarsmuziek. Op de muren rondom staan teksten ­geprojecteerd, herinneringen van mensen aan die bewuste dag. Over hoe warm het was. En dat ze niet eens meer weten of ze, toen die trein eindelijk voorbij reed, de kist wel hebben gezien.

De ruimte is onderdeel van de tentoonstelling van de Nederlandse kunstenaar Rein Jelle Terpstra. Hij kreeg een paar jaar geleden voor zijn verjaardag een boek met foto’s van de menigte langs de route, foto’s gemaakt door Paul Fusco (1930). Fusco was fotograaf voor het tijdschrift Look, en stapte met tientallen beroemdheden in de trein. Zodra de trein uit de tunnel van New York kwam, zag hij tot zijn verbazing ‘honderden rouwende mensen op de perrons, die haast in de trein leunden om bij Bobby te komen’. Fusco richtte zijn lens niet op de mensen in de trein, maar naar buiten.

Goudmijn

Terpstra raakte in de ban van de mensen op Fusco’s foto’s: veelkleurig qua kleding en afkomst, eendrachtig starend naar ons, in de trein, naar de fotograaf, naar iedereen die de foto’s nu ziet. Ook in Rotterdam zijn er een paar te zien. Sommigen nemen hun hoed af, kinderen zwaaien, een paar hebben zelf een camera voor hun ogen. Wat zagen zij? Wat filmden zij? Hoe zag de trein eruit? Zouden hun beelden ­bewaard zijn?

Beeld Genevieve Tarka, Linden (NJ)

Een eerste zoektocht, online en bij Amerikaanse archieven, leverde niets op. Er waren persfoto’s vanuit de trein, maar foto’s vanuit het publiek? Nee, die waren nooit verzameld. Toen wist Terpstra, die al vaker kunstprojecten rond herinnering en fotografie maakte, dat hij een onderwerp had. Hij plaatste advertenties in lokale kranten, werd lid van 450 Facebookgroepen uit plaatsen langs de route en vroeg overal naar beeldmateriaal van die ene middag. Hij speurde online en ter plekke de hele route af. Bezocht een bowlingcentrum dat er in 1968 ook al stond, een goudmijn. Er vormde zich een beeld.

In Rotterdam is die reconstructie te zien. Een zwarte streep kronkelt over de muur, dat is de spoorlijn. En overal langs die lijn hangen foto’s, en hier en daar draait een filmfragment. De foto’s hebben al een leven achter zich. Een leven in albums, sommige zijn gekreukt, dia’s hebben opschriften. ‘Waiting.’ ‘Waiting and watching for the train’ en ‘Here it comes!’ Die laatste amateurfotograaf wist zelfs de achterste wagon scherp op z’n film te krijgen, je ziet de Amerikaanse vlag over de kist liggen.

Niet iedereen was zo succesvol. In het plaatsje Linden stond de fotograaf te dichtbij, je ziet weinig meer dan een bewogen trein met toeschouwers ­gevaarlijk dicht daarop. Toch kwam de foto in een album, en gaven de eigenaars de albumpagina aan Terpstra.

Het gaat de kunstenaar niet alleen om een reconstructie van de situatie, benadrukt hij in Rotterdam. Het gaat hem om het kijken naar elkaar, het volk en de macht, hoe dat gebeurt en wat er op foto’s en films te zien is.  Wonderlijk: gezien de hoeveelheid foto’s moet Fusco vrijwel continu foto’s hebben gemaakt vanuit de trein. Maar de fotograaf is zelfs met een loep niet terug te vinden op de vele foto’s van de toeschouwers.

Genadeklap

Toch is het Terpstra ook gelukt om de blik om te draaien: dankzij zijn zoektocht kijken we mee over de schouders van de toeschouwers, en zijn we nieuwe getuigen van de inmiddels werkelijk historische gebeurtenis. De tragiek en wanhoop van de situatie in de VS op dat moment spreken uit de beelden en de getuigenissen van de omstanders. Broer John F. Kennedy en Malcolm X waren al vermoord, de publieke opinie keerde zich tegen de Vietnam-oorlog, de eigen steden smeulden nog na van de rellen na de moord op Martin Luther King eerder dat jaar. Veel Amerikanen hadden hun hoop gevestigd op deze vader van elf kinderen, de 42-jarige Kennedy. Zijn dood voelde als een genadeklap. 

Beeld Claire Leary, Iselin (NJ)

Niet langer dan dertig seconden duurde de passage van de trein op de meeste plaatsen. De mensen bleven ontdaan achter, hun hoop was voorbijgeflitst als een film.

★★★★☆

Rein Jelle Terpstra, ‘Robert Kennedy Funeral Train: The People’s View’, tot 12 mei in het Nederlands Fotomuseum Rotterdam. Bij uitgeverij Fw:Books verscheen een bijzondere catalogus van het project. www.nederlandsfotomuseum.nl

Lees ook:

De Jodenvervolging in foto’s gevangen

In geen enkel land zijn er zoveel foto’s van de Jodenvervolging bewaard gebleven als in Nederland. Voor het eerst dienen deze beelden niet louter als illustratie, maar staan ze centraal in een tentoonstelling en in een boek. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden