De affiches van Mucha waren een voorloper binnen de Jugendstil. De Kunsthal schetst de vergeten schilder van de slaoliestijl.

Zelf noemde hij het de beschikking van het lot. Dat past mooi in zijn symbolistische opvattingen als schilder. Maar verder was het je reinste toeval dat de later zo beroemd geworden Tsjechische kunstenaar Alphonse Mucha zich sinds hij in Parijs aan de kost trachtte te komen, vooral als ontwerper van affiches heeft geprofileerd.

Mucha, die in 1860 in een klein dorp in Zuid-Moravië (nu Tsjechië) was geboren, had al verscheidene jaren in de Franse hoofdstad gestudeerd en gewerkt, toen hij bij toeval het verzoek kreeg om een poster te ontwerpen voor het theaterstuk Gismonda. Daarin speelde de destijds vermaarde actrice Sarah Bernhardt de titelrol. De toneelspeelster belde rond Kerstmis 1894 in eigen persoon de drukkerij op met het verzoek dat er onverwijld een affiche voor haar nieuwe stuk moest komen.

Goede raad was duur, want alle ontwerpers die voor de drukkerij werkten, waren op dat moment met vakantie. Daarbij viel het oog meteen op de jonge Mucha. Die verleende op dat moment in de drukkerij assistentie bij het lezen van een stapeltje drukproeven. Mucha moet op een dergelijke opdracht hebben zitten wachten. Hij greep de affiche aan om er al zijn ideeën over een nieuwe vormgeving in te leggen.

Zo verruilde hij het gebruikelijke liggende formaat voor een staand dat smal en hoog was (216 bij 74 cm). Anders dan wat zijn tijdgenoten vaak deden, omgaf hij de hoofdfiguur met veel waardigheid. Hoewel de vrouwelijke personage in elegante kledij is gestoken die overal met aan de natuur ontleende motieven is gedecoreerd, is haar omgeving nauwelijks versierd. Weinig elementen doen afbreuk aan haar statische, rijzige gestalte. Die krijgt daardoor veel monumentaliteit mee.

Dat moet ook de reden zijn geweest dat de actrice zelf verrukt was van het ontwerp. Mucha had het meteen goed geschoten. Hij kreeg een contract voor vijf jaar om decors, kostuums en affiches voor haar te tekenen. Daarmee legde hij ook de basis voor zijn roem die tot ver over de Franse grenzen zou reiken.

Het moet Mucha worden nagegeven dat het succes hem niet lui heeft gemaakt. Liever dan zich te wentelen in zijn plotselinge roem bleef hij zich voor ogen houden dat hij veel liever schilder wilde worden. In 1904 besloot hij daarom zijn geluk in Amerika te beproeven. Daar zou hij opdrachten voor portretten in de societywereld krijgen, een mooie aanleiding om zich voortaan geheel met de schilderkunst te kunnen bezighouden.

Die overstap naar de wereld van pastel en olieverf op doek lijkt abrupt en was dat ook in stilistische zin. Als ontwerper van affiches was Mucha een voorloper binnen de Jugendstil, of zoals men in Frankrijk placht te zeggen, de Art Nouveau oftewel de Nieuwe Kunst. In elk Europees land bestond tussen 1880 en 1914 wel een eigen stroming binnen deze nieuwe kunst: in Nederland werd gesproken van de zogeheten 'slaoliestijl', terwijl de Amerikanen van 'Tiffany' spraken. Als schilder heeft hij die roem niet weten te behouden. Terug in zijn geboorteland koos hij ervoor de geschiedenis van het Tsjechische volk, in casu de Slaven, in reeksen schilderijen tot zijn thema te verheffen. De versieringskunst, hoe perfect ook door het gebruik van de klare lijn, leende zich natuurlijk niet voor deze uitermate serieuze thematiek. Mucha's stijl werd in plaats van ornamenten nu rijk aan symbolen. In die trant wist hij even beroemde collega's als Dante Gabriel Rossetti en de prerafaëlieten in Engeland en de Duitsers Franz von Stuck en Max Klinger te evenaren. Maar Mucha's symbolisme is in vergelijk met deze tijdgenoten veel lichtvoetiger, wat waarschijnlijk werd ingegeven door een steevast optimistische levenshouding. Het moet dan ook een verwoestende klap zijn geweest die de nazi's Mucha toebrachten toen hij, nadat zijn levenswerk van het Slavische verleden was voltooid, bij een razzia werd opgepakt en aan een verhoor werd onderworpen. Nog voor de Tweede Wereldoorlog goed en wel een feit was, stierf Alphonse Mucha, kapot van de vernederingen die hij van de Duitsers moest ondergaan. Zo kon het gebeuren dat zijn oeuvre lange tijd onbekend bleef.

Toen Tsjecho-Slowakije in 1948 de communistische weg opging, werd het al niet veel beter: de 'nationalistisch' denkende schilder, die in 1939 was overleden, hoefde in het communistische land niet op rehabilitatie te rekenen. Pas na de val van de Muur, toen Mucha's affiches in het Westen al minstens dertig jaar populair waren, kon er in eigen land meer waardering voor de schilderkunst ontstaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden