Interview Zuidelijk Toneel

De Achterkant: verkeerde vrienden en andere soorten pech in het theater

De Achterkant. Van links naar rechts: Björn van der Doelen, Michiel Kerbosch, Mike Weerts en Erwin Boschmans. Beeld Bart Grietens

Drugscriminaliteit ondermijnt niet alleen de Amsterdamse samenleving, in Zuid-Nederland is het probleem ook levensgroot. Aanleiding voor Het Zuidelijk Toneel om een voorstelling te maken die laat zien hoe dicht onder de oppervlakte de criminaliteit begint.

Beide jongens droomden ervan om voetballer te worden. Terwijl de één een vader had die hem dagelijks van Den Bosch naar het trainingsveld van PSV reed, had de ander een vader die zijn ­gezin verliet. Björn van der Doelen was de geluksvogel die profvoetballer werd, de ander kreeg het trainen niet meer voor elkaar, raakte in contact met verkeerde mensen en zit nu vanwege drugscriminaliteit in de gevangenis.

Zo dun kan de scheidslijn zijn. Van der Doelen, inmiddels muzikant en ­ex-voetballer, speelt nu een rol in de voorstelling ‘De Achterkant van….’, die Het Zuidelijk Toneel maakt over drugscriminaliteit. Hij ontmoette de jongen met dezelfde droom toen ze tijdens de voorbereidingen de stichting Young in Prison op bezoek hadden. Van der Doelen: “Ik vond het heel interessant om te horen hoe het komt dat iemand een ­andere afslag nam. Het is wel heel makkelijk om vanuit je veilige situatie een misstap van een ander te veroordelen. Het heeft ook te maken met je thuissituatie, de wijk waarin je woont of de vrienden die je hebt.”

Van dat laatste is Piet Menu, artistiek leider van Het Zuidelijk Toneel, zich enorm bewust. Enkele jaren geleden las hij ‘De achterkant van Nederland’, het grote onderzoek naar drugs­criminaliteit van Pieter Tops en Jan Tromp, die onlangs ook hun onderzoek naar de situatie in Amsterdam uitbrachten. Wat het meest aan hem bleef knagen toen hij er dieper indook, is dat zo’n rapport de indruk wekt dat het probleem is op te lossen door gewoon de boeven op te pakken. Menu: “Alsof er een parallelle samenleving is van ­extreem gevaarlijke mensen die we kunnen scheiden van onze samenleving van ‘gewone’ mensen.”

Blijf je passief en sluit je je ogen?

Dat laatste is nu juist niet het geval, meent Menu, en dat maakt het onderwerp zo belangrijk voor een theatervoorstelling in Noord-Brabant en Zeeland. “In Brabant en Zeeland kent ­iedereen wel iemand die meer of minder in de drugshandel zit of gebruiker is. Gewone mensen: een vrachtwagenchauffeur die een paar pakketjes aflevert en snel 300 euro vangt, iemand die voor de aardigheid een paar wietplantjes op zolder kweekt, acteurs die snuiven op feestjes. Er is een glijdende schaal van handelingen. Zo lang het kleinschalig is, klinkt het onschuldig, zelfs wel romantisch. Maar de kans is groot dat het uiteindelijk minder plezierig wordt als een professional het van je komt overnemen.”

Het onderwerp hield Menu zo bezig dat hij een voorstelling over het fenomeen wilde maken. Want hij wil dat Brabanders zich bewust worden van de rol die ze hier zelf in kunnen spelen. Blijf je passief en sluit je je ogen of wil je nadenken over hoe je het kunt ­bestrijden? “We zijn allemaal inwoner van dit gebied. Stel je de vraag: wend ik me af of neem ik verantwoordelijkheid? Zelf zag ik de signalen nooit, maar nu let ik erop: mensen die bij het tanken cash betalen, de wietplantage die wordt opgerold, de manege die is ­gesloten omdat die was gebouwd met drugsgeld.”

Brabander Van der Doelen kent ze ook: de coffeeshophouder, jongens die vast hebben gezeten. Maar vooral veel gebruikers. “Mij verbaast het hoeveel mensen gebruiken, ook in de muziekwereld. Die moeten dan niet met een vingertje wijzen naar de criminelen. Want ze houden het zelf in stand.”

Net als het publiek denkt: ik snap het, wisselt het perspectief

Hoe breng je de verwevenheid van de voor- en achterkant van de samenleving in beeld? Het Zuidelijk Toneel koos voor een collage van verhalen. Over een jongere die overmoedig in het leven staat, over een paar ervaren drugscriminelen en over een oudere man die terugkijkt op zijn leven. De titel wordt aangevuld met de naam van de stad waar die avond wordt gespeeld. Diederik Stapel en Anton Dautzenberg schreven samen het script. Menu: “We willen vooral de complexiteit laten zien van het probleem, de verwevenheid met het gewone leven. Elke keer als het publiek denkt: Aha, ik snap het, willen we voor een ander perspectief zorgen.”

Deze vorm heeft voor veel hoofdbrekens gezorgd, maar een paar dagen voor de première lijkt alles op zijn plaats te vallen. Tot opluchting van Van der Doelen voor wie dit de eerste theaterervaring is. “Ik speel een man van middelbare leeftijd die de harde kant van de criminaliteit heeft leren kennen. Het leuke vind ik dat je kunt laten zien dat die criminelen ook gewoon mensen zijn, die een gezin hebben en de kinderen naar school brengen. Ik hoop dat het publiek sympathie voor mijn personage kan voelen, al gaat hij te ver.”

Het Zuidelijk Toneel speelt het stuk in een beperkt aantal steden. Per plaats zoeken ze partners waarmee ze niet het gewone theaterpubliek trekken, maar scholieren, jongeren, mensen aan de onderkant, agenten of ambtenaren. Menu: “Het maken van een goede voorstelling staat centraal, maar vanwege het onderwerp willen we vooral de mensen die niet zo snel naar theater gaan, erbij betrekken.”

Wat kan theater hen brengen dat een voorlichtingscampagne niet kan? Menu: “Het fijne van theater is dat je niet de ballast van de waarheid hebt. Je kunt een ervaring creëren, die het gevoel èn het intellect van de kijker uitdaagt.”

‘De achterkant van...’ gaat 7 september in première in Theaters Tilburg. Daarna volgt een tournee. Meer informatie op  hzt.nl.

Lees ook:

Niet alleen in Amsterdam zijn drugs een probleem

In opdracht van burgemeester Femke Halsema liet een rapport zien hoe wijdvertakt de drugscriminaliteit in Amsterdam is. Maar er zijn meerdere brandhaarden in Nederland. Een overzicht.

Na het pistool was aangifte doen geen optie meer voor de kalverboer met een drugslab in zijn schuur

Voor boeren die - bewust of uit naïviteit- drugscriminelen binnenhalen, is er meestal geen weg meer terug. Een kalverboer uit Baarle-Nassau kan daar voor de rechtbank over meepraten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden