null Beeld -
Beeld -

Het oog vanDe Wolf

Dat Rembrandt niet vroeg ‘Zou u een stapje naar achteren willen doen?’ maakt ‘de Vaandeldrager’ nog mooier

Kunsthistoricus Joke de Wolf richt de blik op een kunstwerk dat bij de actualiteit past. Deze week: de Vaandeldrager

Joke de Wolf

Hij werd al vergeleken met André Hazes, deze man met walrussnor. Zijn rechterarm houdt hij in zijn zij. Hij zou zo een Amsterdams levenslied kunnen inzetten. Zijn elleboog steekt recht op ons af, pas als je goed kijkt, zie je hoe goed het licht en donker de illusie van diepte wekken.

De Vaandeldrager van schilder Rembrandt van Rijn. Beeld Rijksmuseum
De Vaandeldrager van schilder Rembrandt van Rijn.Beeld Rijksmuseum

In 2009 kocht een casino-eigenaar de Vaandeldrager van Rembrandt van Rijn voor 33 miljoen dollar op een veiling, daarna waren er diverse andere eigenaren en nu willen de Rothschilds ervan af en betaalt Nederland 175 miljoen euro. ‘Een straaljager is ook duur’, zei Rudi Fuchs over dat bedrag, en daar had hij gelijk in. Belangrijker is natuurlijk of de straaljager of het schilderij doet waar het voor is gemaakt.

Rembrandt heeft het werk knap geschilderd. Het licht komt van links, fel als een zoeklicht. Als er een foto gemaakt moest worden, had de fotograaf gevraagd of het model een stapje naar achteren wilde doen. Want waarom zou je de rug van je onderwerp willen uitlichten?

Omdat het verrast. De kunstenaar was volop aan het oefenen in meer dramatiek. Het grootste deel van het lichaam van deze vaandeldrager staat in de schaduw. Onze blik gaat langs de dolk naar boven, langs de glimmende stof van de mouw, om te blijven hangen bij zijn neus. De ogen van de man zijn half in het donker, dat maakt hem alleen maar imposanter.

Vaandeldragers waren een gebruikelijk onderwerp voor tekeningen en prenten. De online catalogus van het Rijksmuseum telt 285 afbeeldingen van vaandeldragers. In de schutterij, de toenmalige politie, liepen ze bij een inzet voorop en daarmee het meeste risico om te sneuvelen. Een vaandeldrager was altijd een vrijgezel. Tegelijk was hij het uithangbord van de groep, en het lijkt erop dat Rembrandt die functie nog wat verder wilde uitbuiten.

Toen hij dit schilderij maakte in 1636, probeerde Rembrandt zichzelf in de markt te zetten als historieschilder. Niet alleen iemand die van nouveaux-riches zoals Marten en Oopjen een portret kon maken waarmee ze hun vrienden konden imponeren, hij was op zoek naar opdrachten met meer prestige. Bijvoorbeeld van de schutterij.

Bij de opening van de Olympische Winterspelen werd de Nederlandse vlag gedragen door twee mensen, de sporters Kjeld Nuis en Lindsay van Zundert. Begrijpelijk dat de organisatie zoveel mogelijk mensen in de schijnwerpers wil zetten, maar het dragen van de vlag leek hierdoor meer op het met z’n tweeën lopen onder een paraplu. In plaats van wapperen en draaien bleef het zo bij een wat houterig omhooghouden van de Nederlandse driekleur.

Vaandel nauwelijks zichtbaar

Weer terug bij Rembrandt valt nu pas op dat het vaandel op het schilderij nauwelijks zichtbaar is, en dat er van een herkenbare tekening, een kleur of wapen op het vaandel geen sprake is. Zwaaien met een uitgesproken vlag was natuurlijk niet handig als je geen potentiële opdrachtgevers wilde afschrikken, het was een zeventiende-eeuwse versie van de ‘Hier had uw boodschap kunnen staan’ die tijdens de lockdowns net wat vaker op reclameborden stonden.

Rembrandts campagne had succes: vijf jaar later werd hij de beroemdste levende schilder van zijn eeuw genoemd. En in 1642 maakte hij het groepsportret van achttien leden van de Amsterdamse schutterij, beter bekend als de Nachtwacht.

De Vaandeldrager komt binnenkort terug in Nederland. De eeuwige vrijgezel zal een toer maken door het land, en daarmee de Rembrandt-verering nóg een zetje geven. Nu maar hopen dat de Vaandeldrager ook jongere kunstenaars onder zijn paraplu kan meenemen.

Joke de Wolf kiest elke week een kunstwerk dat in het hart van de actualiteit past. Eerdere afleveringen van Het Oog van De Wolf vindt u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden