The Tragedy of Macbeth, met Denzel Waschington als Macbeth en Frances McDormand als Lady Macbeth.

FilmrecensieThe Tragedy of Macbeth

Dat Lord en Lady Macbeth deze keer door twee 60-plussers worden gespeeld, heeft zijn voordelen

The Tragedy of Macbeth, met Denzel Waschington als Macbeth en Frances McDormand als Lady Macbeth.Beeld The Searchersx

Shakespeares Macbeth blijft filmmakers inspireren. In de nieuwste versie van Joel Coen wordt de dappere edelman die zich ontpopt als maniakale moordenaar voor het eerst gespeeld door een zwarte acteur.

Belinda van de Graaf

‘Kom, gij geesten die moordgedachten zaait. Ontvrouw me nu. Vul mij van top tot teen, boordevol met wrede gruwzaamheid. Verdik m’n bloed.’ Frances McDormand zal zelden zoveel huiver teweeg hebben gebracht. De Amerikaanse actrice die vorig jaar nog een Oscar won voor haar hartveroverende optreden als moderne nomade in Nomadland speelt vol overgave de manipulatieve Lady Macbeth.

Haar echtgenoot Macbeth, machtig gespeeld door een 67-jarige Denzel Washington, heeft haar zojuist een brief gestuurd. Hij heeft zich als generaal in het leger van de Schotse koning bewezen als een dappere krijger. Er is hem onderweg naar huis voorspeld dat hij thaan van Cawdor wordt, en uiteindelijk ook koning.

Bezorgd om de natuur van haar man

Lady Macbeth is verrukt maar ook bezorgd om de natuur van haar man, die is ‘te vol van de melk van de naastenliefde’ om naar de kroon te reiken. Na zijn terugkomst zal zij hem daarom ‘geselen met de kracht van mijne tong.’ Ze zal hem met andere woorden zo bespelen dat hij de koning doodt, en in zijn plaats de troon bestijgt.

Dat Lord en Lady Macbeth door twee 60-plussers worden gespeeld, heeft zijn voordelen. Voor het oudere stel is het koningschap de laatste kans op glorie.

Het verhaal van Macbeth gaat over een ambitieus echtpaar dat een moord beraamt maar dorstend naar macht geen rekening houdt met de gevolgen. McDormand, die Lady Macbeth enkele jaren terug op het toneel speelde, was de motor achter de verfilming. Ze haalde haar echtgenoot Joel Coen over en trok met hem een frisse mix van witte en zwarte acteurs aan. Gewoon, omdat de wereld er ook zo uit ziet. Naast een zwarte Macbeth staan er voor het eerst ook een zwarte Lord en Lady Macduff voor de camera.

Een lange lijst bloederige perikelen

Voor Joel Coen was het wel onwennig om voor het eerst in veertig jaar een film te maken zonder zijn broer Ethan Coen. De verfilming van een ruim vierhonderd jaar oude Shakespeare-tragedie betekende voor hem een dubbele primeur. Maar wat de regisseur uiteindelijk over de streep trok, zei hij in interviews, was het misdaadverhaal. De Coen Brothers raakten in de loop der jaren aardig thuis in misdaadfilms. Blood Simple, Fargo, No Country For Old Men, het is een lange lijst bloederige perikelen die de broers met succes verfilmden.

Des te opmerkelijker dat The Tragedy of Macbeth zo steriel oogt. De film werd in een studio in Los Angeles opgenomen, in strak zwart-wit en met veel expressionistisch schaduwspel. Coens Macbeth is tegelijk modern filmisch met veel close-ups, en ouderwets theatraal. Een beetje zoals A Performance of Macbeth, de televisie-bewerking uit 1979 van de Engelse regisseur Trevor Nunn die voor Joel Coen een belangrijke inspiratiebron was. In de film die integraal op YouTube staat, zie je Ian McKellen en Judi Dench als Lord en Lady Macbeth samen optreden met leden van de Royal Shakespeare Company.

Binnen spat het bloed in het rond

Maar nergens is het in Coens versie bloederig, vies of goor, zoals in Roman Polanski’s Macbeth uit 1971 (ha, eindelijk een versie in kleur!). Bij Polanski zie je hoe Macbeth de koning met meerdere messteken om het leven brengt, heel plastisch. Buiten buldert een storm, binnen spat het bloed in het rond. ‘Lijk een bloem, wees een slang’, heeft Lady Macbeth haar echtgenoot van te voren ingefluisterd.

Grappig om te zien hoe Polanski’s Lady Macbeth samenvalt met de tijd waarin de film is gemaakt: de 25-jarige actrice Francesca Annis ziet er met haar lange rode haar uit als een hippiemeisje uit de late jaren zestig. John Finch speelt haar gekwelde echtgenoot Macbeth die na de moord op de koning en andere misdaden last krijgt van vreselijke nachtmerries en waanvoorstellingen. ‘Ik wou dat ik mezelf niet kende’, fluistert hij vertwijfeld. Met zijn lange krullen heeft Polanski’s Macbeth nog het meest weg van Jim Morrison van The Doors.

Ook Orson Welles’ Macbeth uit 1948 is een stuk duisterder dan de nieuwe versie van Joel Coen. Welles die zelf de hoofdrol voor zijn rekening nam, speelt Macbeth als een man die in de ban raakt van een profetie (‘gij die eens koning wordt’) maar die ook bang is voor zijn eigen verlangens, en langzaam van zichzelf vervreemdt.

Als een gotische koortsdroom

Welles tuigde de tragedie op als een gotische koortsdroom, wat niet wil zeggen dat de productie niet flink rammelt. De bewerking is theatraal en statisch, je ziet dat Welles tijd en geld te kort kwam. Als de maniakale moordenaar Macbeth is hij weliswaar fantastisch in de close-ups, maar je wordt nooit echt meegezogen in die grimmige middeleeuwse wereld van manipulatie en moord. Je blijft er van een afstandje naar kijken.

Volgens sommige critici zou Welles’ Macbeth, gemaakt na de Tweede Wereldoorlog, de horror van zijn tijd weerspiegelen. In Macbeths 11de-eeuwse Schotse grotwoning, opgebouwd in een Amerikaanse studio, zou met een beetje fantasie Hitlers buitenverblijf in Berchtesgaden te herkennen zijn.

Tientallen bekende en minder bekende Macbeth-verfilmingen doen inmiddels de ronde: speelfilms, televisiefilms, korte films en animatiefilms. Een van de meest bejubelde versies is die van de Japanse regisseur Akira Kurosawa uit 1957. Hij verplaatste het verhaal van de Schotse hooglanden naar feodaal Japan, voegde toefjes Japans Noh-theater toe, en bedacht een prachtige titel voor de bloedige tragedie: Throne of Blood.

Je mist iets viezigs, iets ranzigs

Toshiru Mifune, die het Macbeth-karakter Lord Washizu speelt, heet niet voor niets een van de grootste Japanse acteurs. Je ziet hoe hij wordt opgestookt door zijn vrouw, hoe hij twijfelt. Als hij de moord tenslotte pleegt, in razernij, zie je ook angst in zijn ogen, en spijt. Het is de reden waarom je toch met hem kunt meeleven. Hij ontpopt zich als een tirannieke heerser, in geweldige Japanse krijgsuitrusting, met pijl en boog, tegelijkertijd zie je hem lijden.

Bij Denzel Washington, behangen met een glinsterend zwaard, zie je die angst ook. ‘Ik huiver van mijn daad’, prevelt hij. Zijn Macbeth is een pad opgegaan, en hij weet dat hij niet meer terug kan. Toch blijft Joel Coens The Tragedy of Macbeth erg clean, je mist iets viezigs, iets ranzigs. Modder, bloed en zweet.

Misschien dat daarom een bizarre bijrol je zo goed bijblijft, die van actrice Kathryn Hunter als de gnoom-achtige heks die aan het begin van het verhaal met de profetie komt. Zelden zo’n wonderlijk staaltje acrobatiek gezien. De heks of raadselachtige spreekster zoals Macbeth haar noemt, richt zich op uit het zand, met armen en benen in vreemde krullen.

Transformeren in drie krassende kraaien

De knokige, verschrompelde gestalte richt zich tot Macbeth en Banquo. De generaals en beste vrienden zijn van het slagveld op weg naar huis als ze haar ontmoeten en van een vreemde tijding horen: Macbeth zal koning worden, en Banquo’s kinderen zullen regeren.

In een prachtige scène zien we de heks daarna in drievoud de mist in lopen, en even later transformeren in drie krassende kraaien, pure Hitchcock-horror. En natuurlijk zijn dit de boodschappers van onheil, dat kan niet missen, maar wat is het mooi gedaan, angstaanjagend. Het valt niet mee om die proloog, want dat is het, daarna nog te toppen.

Waar te zien?

The Tragedy of Macbeth (★★★★) is vanaf vandaag te zien op AppleTV+. Het streven is om de film na de lockdown ook in de bioscoop te brengen. De Macbeth-verfilmingen van Orson Welles, Akira Kurosawa en Roman Polanski zijn te vinden op dvd. De Macbeth-bewerking met Ian McKellen, Judi Dench en leden van de Royal Shakespeare Company staat integraal op YouTube.

Lees ook:
Shakespeare zelf is vooral één groot vraagteken

Duizenden boeken zijn volgeschreven over William Shakespeare. Maar wat weten we van de man achter de meesterwerken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden