Review

Dat heb je met geheime diensten, je weet nooit waar je op aan kunt

Christopher Creighton: Operatie JB - Het laatste grote geheim van WO II. Balans, Amsterdam; 286 blz. - ¿ 35.

Rookwaar genoeg voorhanden in detectives, maar er bestaat maar één levensecht personage met een sigaar: Churchill. De Engelse premier in de tweede wereldoorlog is de buurman van de moeder van Creighton. Diens tegenspeler, Hitlers minister van buitenlandse zaken Ribbentrop, mag zich eveneens scharen onder de intimi van de auteur, als oud studiemaatje van zijn vader. En Creightons old companion in battle is ook niet de eerste de beste: Ian Fleming, de schepper van James Bond, 's werelds beroemdste (fictieve) geheim agent.

Fleming en John Ainsworth-Davis (Creighton is zijn schuilnaam in de oorlog) krijgen in het voorjaar van 1945 de opdracht van hun leven. Voor de ultrageheime 'sectie M' van de Britse veiligheidsdienst moeten ze de vetste vis vangen tussen de vele moffenvissen die in de paniek van de laatste oorlogsdagen alle kanten uitschieten. Martin Bormann, Hitlers alter ego, zijn secretaris en de baas van de Duitse nazi-partij, beheert de bankrekeningen, kunstschatten en goudvoorraden die het Duitse leger en de SS in de bezette gebieden bijeengeroofd hadden. In opdracht van Churchill en op voorspraak van Ribbentrop wordt Bormann door Creighton en Fleming uit Berlijn naar Engeland gesmokkeld.

Maanden van geheime ontmoetingen, een door chirurgen tot dubbelganger gefabriceerde stroman en een ontsnappingstocht per kajak over de Spree gaan daarmee gepaard. Het gezelschap verblijft nog een week in de bunkers van de Rijkskanselarij, waar Hitler zich op 30 april van kant maakt. Bormann, tot dan in de waan dat Duitse kameraden hem willen helpen ontsnappen, ontdekt dat het Britse dubbelagenten zijn en ruilt begin mei de beoogde vrijheid in onbekende oorden fluks voor politiek asiel in Engeland. Tegenprestatie is zijn onthulling van de plaatsen waar alle gestolen schatten zich bevinden.

Na een angstige tocht komt Engeland in zicht, waar Bormann op zijn beurt 'omgebouwd' wordt met operaties aan oren en vingertoppen. Bewegingen, spraak, een nieuwe naam, alles wordt aangepast aan een identiteit op het Britse platteland, als doodgewaande vader van een Oostenrijks-Britse vrouw. Bormann vertelt de (in het complot betrokken) Amerikaanse geheime dienst zijn geheimen, zodat 95 procent van alle gestolen waar in geallieerde handen komt. In 1956 loost de Britse premier Eden hem, wanneer Chroestjov op staatsbezoek komt: het zou wel eens kunnen uitkomen dat de Amerikanen de geroofde schatten voor de neus van de Russen hebben weggekaapt. Zijn laatste jaren slijt Bormann in Paraguay, tot hij in '59 sterft en zijn lijk stiekem in Duitsland wordt begraven, waar het pas in '72 op een oud kermisterrein zal worden gevonden.

In dit spannend lezende relaas (al struikel ik over het om de haverklap aanwezige woordje 'ik') blijven tal van raadsels onopgelost. Hoe reëel was een tocht per kajak door Berlijn met de Russische kanonnen aan de poorten van de stad? Waarom heeft nooit iemand verhaald van dit stelletje logés om de hoek bij Hitlers zelfmoordbunker? Waar bestond die 95 procent van alle schatten uit en waar bevinden die zich nu? Het verbijsterendst is Bormanns schelmenstreek om in 1946 incognito op de publieke tribune in Neurenberg te aanhoren dat hij bij verstek ter dood veroordeeld wordt. Dit althans beweert Creighton, die zijn verhaal doet nadat hij jaar in jaar uit van de Britten te verstaan kreeg niet het hart te hebben met onthullingen te komen.

Nu Creighton 'durft', dekt de uitgever zich in, met een bijzondere variant op de gebruikelijke waarschuwing dat elke overeenkomst met bestaande personen op toeval berust: “Simon & Schuster en Uitgeverij Balans publiceren dit boek onder de verzekering van de schrijver, Christopher Creighton, dat het verhaal waar is gebeurd. De uitgevers zijn niet in de gelegenheid geweest om het verhaal door middel van eigen onderzoek te verifiëren. Het documentaire bewijs staat in sommige gevallen haaks op de beschrijvingen van de auteur, maar met betrekking tot de werkzaamheden van geheime diensten is het moeilijk iets onomstotelijk aan te tonen.”

Dit voorbehoud zal niet ingegeven zijn door een zucht naar waarheid, want waarom zou een uitgever daardoor gedreven moeten zijn? Trouwens, dat heb je met die geheime diensten, je weet nooit waar je op aan kunt. Nee, de kneep zit 'm in de nazaten van Churchill en Bormann, die hun goede en slechte naam niet te grabbel gegooid willen zien en hun advocaten het boek op zin en onzin laten napluizen. Sinds de zogenaamde 'dagboeken van Hitler' uit winstbejag - eventjes goed voor miljoenen - vervalst bleken, past een nette uitgever op zijn tellen. En Bormann heeft zijn reputatie niet bepaald mee: na 1945 signaleerden krantenberichten hem in Egypte, Palestina, Chili, München, Eritrea, Argentinië, Spanje, Brazilië, de Sovjet-Unie, Ecuador, Zweden, Guatemala, Paraguay, gestorven in '46, '52, '59, '73, '89, van ouderdom gestorven, na een ziekte, nee, vermoord.

Of het er toe doet? Feit is dat nazi-beulen konden ontsnappen en nooit gevonden zijn (zoals Mengele). Dat kunstschatten en geld nooit boven water zijn gekomen. Dat de Amerikanen na de oorlog menige interessante vijand rimpelloos inlijfden (Von Braun). En ook al kopen de vermoorden en ook de rouwenden er niets voor, de posthitleriaanse wereld kan haar voordeel doen met iedere pijnlijke blootlegging van moedwillige verdringing van medemenselijkheid.

Creightons beweringen leggen niets bloot, niets ook over de geestesgesteldheid van de hoofdrolspelers in dit drama. Wat dat betreft zijn er sterkere psychologische thrillers geschreven. Vooralsnog blijft het einde van Bormann op de Spree, voor de kust van Engeland en op de wereldzeeën tussen de continenten, gehuld in mist.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden