Review

Dante zocht en schiep de ideale taal

Alles wat Dante tevoren had geschreven, heeft hij krachtiger, overtuigender en mooier herhaald in de verzen van zijn Goddelijke Komedie. Zijn liefde voor Beatrice bezong hij al halverwege de jaren 1290 in 'Het nieuwe leven', maar in de Komedie heeft hij Beatrice' betekenis en uitstraling onzegbaar veel rijker en subliemer verwoord. Zijn politieke denkbeelden in het dorre traktaat 'De Monarchia' kregen een overrompelende universele zeggingskracht in de vele politieke episoden van de Komedie.

RONALD DE ROOY

Eenzelfde lot trof het Latijnse traktaat 'De vulgari eloquentia' ('Over de welsprekendheid in de volkstaal'), waarin Dante, nog amper bekomen van zijn bittere verbanning uit Florence in 1302, onder andere pleitte voor het literaire gebruik van de nog zo prille Italiaanse volkstaal. Ook dit traktaat kwam al gauw in de machtige schaduw van het magnum opus te staan. De Komedie getuigt namelijk van een welsprekendheid in de Italiaanse volkstaal zoals die nooit eerder en ook nooit later is vertoond.

'De vulgari eloquentia' gaat over het gebruik van de volkstaal als literair medium, en ook over de status van de volkstaal ten opzichte van het toen nog veel machtiger Latijn. Terwijl Dante in zijn 'Gastmaal' nog uitgebreid de lof zingt van het onveranderlijke, krachtige en mooie Latijn, bestempelt hij in 'De vulgari eloquentia' de volkstaal meteen in het begin al als nobeler dan het Latijn.

Vervolgens stelt hij zich de vraag wélke van de vele varianten van de Italiaanse volkstaal schrijvers en dichters zouden moeten gebruiken in hun werken, welke variant het predikaat 'illuster' verdient. Zo gaat hij op jacht naar die ene ideale volkstaal, een taalkundige strooptocht die hem langs vrijwel het hele schiereiland voert.

De belangrijkste criteria die Dante hanteert om de Italiaanse dialecten te kwalificeren zijn hun poëtische welluidendheid en grammaticale verwantschap met het Latijn. Veel dialecten worden opmerkelijk snel afgedaan als grammaticaal en fonetisch ongeciviliseerd. Niet geheel onverwacht voor wie enigszins vertrouwd is met Dante's mateloze arrogantie, richt de aandacht van de historisch taalkundige avant la lettre zich al vrij snel op het Toscaans als de veelbelovendste kandidaat voor de zegepalm. In het Toscaans bestond een prille uit Sicilië geïmporteerde dichterlijke traditie, waartoe ook Dante zelf behoorde. Het literaire Toscaans van deze dichters komt verdacht dicht in de buurt van de gezochte illustere volkstaal. Toch concludeert Dante dat deze volkstaal, net als hijzelf, in ballingschap verkeert en alleen bestaat in de geesten van sommige dichters.

Dit traktaat vormt de eerste stellingname in de zogenaamde 'questione della lingua', het eeuwenlang slepende vraagstuk omtrent de afwezigheid van een Italiaanse standaard-spreek- en schrijftaal. In de Renaissance woedde hierover opnieuw een felle discussie, waaraan bijdragen werden geleverd door onder anderen Pietro Bembo, Niccolò Machiavelli en Baldassar Castiglione. Desondanks zouden Italiaanse schrijvers nog zeer lang blijven worstelen met hun taalkeuze. In feite kan gesteld worden dat het literaire Italiaans nooit een vanzelfsprekendheid is geweest en dat iedere schrijver en dichter het telkens opnieuw moest uitvinden.

In de eerste helft van de negentiende eeuw schreef Alessandro Manzoni maar liefst drie verschillende versies van zijn beroemde historische roman 'I promessi sposi' (De verloofden). Manzoni's zoektocht naar het ideale literaire Italiaans deed hem er zelfs toe besluiten om met zijn gezin van Milaan naar Dante's Florence te verhuizen, opdat hij zijn literaire taal in de Arno kon 'schoonspoelen'.

Na Italië's eenwording in 1861 werd het ontbreken van iedere vorm van standaard-Italiaans ook een nijpend politiek probleem: Italië kon zonder een gemeenschappelijke taal nooit een echte eenheid worden. Pas na de Tweede Wereldoorlog is het standaard-Italiaans in rap tempo en min of meer automatisch totstandgekomen, dankzij de televisie en de steeds intensievere betrekkingen tussen de verschillende regio's.

Ook buiten Italië hebben Dante's taaltheorie, zijn positieve waardeoordeel over de volkstaal en zijn tegendraadse gebruik van diezelfde volkstaal in de Komedie, regelmatig weerklank gevonden. In de Komedie breekt Dante radicaal met enkele fundamentele regels van de middeleeuwse poëtica die hijzelf ook had gepredikt in 'De vulgari eloquentia'. Met name het idee van harmonie tussen stijl en thema binnen hetzelfde werk zet Dante in de Komedie overboord: in een sprankelende afwisseling en vermenging van verschillende stijlen en registers, past Dante's taal zich voortdurend aan aan situaties en personages.

Sommige van de grootste twintigste-eeuwse dichters en schrijvers geven aan op dit punt een duidelijke affiniteit met Dante te voelen. De invloed van Dante's taal- en stijlvermenging is duidelijk merkbaar op veel plaatsen in T.S. Eliots poëtische oeuvre. Ook de Ierse dichter Seamus Heaney en de Caribische dichter Derek Walcott zien in Dante's taalfilosofie en -attitude een groot voorbeeld. Voor Heaney en Walcott is taal niet iets vanzelfsprekends, en beiden moeten telkens gevoelige keuzes maken tussen de taal van hun eigen volk -Iers, Creools- en de officiële taal van het Britse imperium. Vaak bestaan hun 'oplossingen' in sterk regionaal getinte varianten van de officiële taal, zoals bijvoorbeeld Walcotts Omeros, waarin voortdurend Creoolse invloeden zich vermengen met het Britse Engels dat de dichter van huis uit meekreeg als de officiële taal van school en kerk.

Dante's aanwezigheid is tot op heden voelbaar buiten en binnen Italië, binnen en buiten de literatuur. Hij blijkt zelfs prominent aanwezig in het moderne standaard-Italiaans. Volgens recent onderzoek is maar liefst negentig procent van het moderne basisvocabulaire terug te voeren op Dante's oeuvre en op dat van andere auteurs uit de veertiende eeuw. Acht op de tien woorden uit Dante's Komedie zijn springlevend in het hedendaags Italiaans terechtgekomen: de vitale kern van deze moderne taal is dus geleverd door Dante. Hij zocht zevenhonderd jaar geleden heel Italië af naar de ideale volks taal, maar slaagde er niet in haar te vinden. Zonder het zelf te beseffen, stond hij op het punt haar schepper te worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden