Nelisiwe Xaba tijdens haar voorstelling Uncles and Angels uit 2014.

InterviewDans

Danseres Nelisiwe Xaba: ‘De westerse blik is nog steeds voyeuristisch‘

Nelisiwe Xaba tijdens haar voorstelling Uncles and Angels uit 2014.Beeld Afrovibes Archief

Danseres Nelisiwe Xaba liet zich inspireren door Saartjie Baartman, de Zuid-Afrikaanse vrouw die in de 19de eeuw als exotisch object werd tentoongesteld. Haar nieuwe solo is een confrontatie met de westerse blik.

Sander Hiskemuller

Ze komt het toneel op in een mantelpak. Plissérokje, zwarte hakken – een plaatje is deze vrouw. De Zuid-Afrikaanse danseres Nelisiwe Xaba loopt rond en zwaait onwennig met een koffer in haar hand. Haar ogen schieten alle kanten op: waar is ze terechtgekomen?

Haar danssolo Sakhosi Says NON to the Venus is gebaseerd op het personage van Sarah ‘Saartjie’ Baartman, de Zuid-Afrikaanse vrouw die in 1810 van de Kaap naar Europa werd gebracht. Daar ‘mocht’ ze blijven als ze vanwege haar ‘uitzonderlijke’ lichaamsbouw als ‘Hottentot Venus’ zou worden tentoongesteld.

Na haar dood stond Saartjie anderhalve eeuw op sterk water in een Frans museum, totdat Nelson Mandela in 1996 de Franse president vroeg om haar resten terug te geven. Dat gebeurde pas in 2002. Saartjies hachelijke geschiedenis kreeg in Nederland extra bekendheid dankzij de bestseller El Negro en ik (2004) van Frank Westerman.

“Het is een treurige constatering, maar de manier waarop er gekeken wordt naar het zwarte vrouwenlichaam is niet erg veranderd”, zegt Nelisiwe Xaba via Zoom vanuit Mayotte, een eiland tussen Madagaskar en Mozambique. In westerse ogen is de zwarte vrouw nog altijd een exotisch object.

Ze staat met haar solo op Afrovibes, het festival voor actuele Afrikaanse podiumkunsten. Haar cynisch-wrange, maar zeker ook grappige dansstuk, is het tweede werk dat Xaba heeft geënt op het Baartman-personage. Het is niet zozeer een historisch portret, als wel een confrontatie met de westerse blik en een aanklacht tegen xenofobie.

Sarkozy zegt Nee tegen de Venus

In Sakhosi Says NON to the Venus keert Saartjie terug naar Zuid-Afrika. Wat Saartjies motieven precies zijn, laat Xaba aan de verbeelding over. Maar de Venus van toen is de ongewenste Afrikaanse immigrant van nu. Vandaar de titel, ‘Sarkozy zegt Nee tegen de Venus’.

Xaba: “Misschien heeft Saartjie wel gebruikgemaakt van de oprotpremie van 5000 euro, waarmee president Sarkozy de Afrikaanse immigranten Frankrijk uit probeerde te krijgen.”

Veelzeggend is wat er op het toneel gebeurt na ‘Saartjies’ entree. Met tientallen kleine, witte botjes zoals een kind die zou tekenen, vormt Xaba een rechthoek op het toneel; een soort filmframe vanwaaruit het publiek naar haar ‘tentoongestelde’ lichaam kan kijken. Tegelijk begrenst ze zich ermee om zich te beschermen tégen onze voyeuristische blikken. “De botten kunnen van alles betekenen: voorouders, waar we vandaan komen, maar ook de dood en het verderf waarin het Afrikaanse continent door kolonisten is gestort.”

Ook al wordt er in de academische en kunstwereld gezocht naar een nieuwe benadering van het koloniale verleden, we zijn er nog lang niet, meent Xaba. “Het is nog niet zo lang geleden dat zwarten in reclames als dienstknecht werden afgebeeld om de witten ‘exotische’ producten als chocola aan te reiken. We zitten in een proces waarin zulke beelden worden ontmanteld, maar ze zijn nog steeds krachtig aanwezig in politieke en sociale structuren. En bij grote ‘beeldvormers’ als Hollywood. Zolang we het heel normaal vinden dat een zwarte bij McDonald’s werkt en vreemd opkijken als een zwarte succes heeft, is er werk aan de winkel.”

Een bot door de neus

Het beeld van het bot komt later terug in de voorstelling, in groteske vorm. Je kunt er een karikatuur van de koppensneller met een bot door de neus in zien. Zo speelt Xaba met clichébeelden als het gaat om hoe we volgens haar nog steeds tegen Afrika en zwarten aankijken.

Haar rok, een traditioneel kledingstuk voor Zoeloevrouwen, doet later in de voorstelling dienst als achterdoek voor een peepshow van een ‘exotische danseres’ à la Josephine Baker. Haar jasje bestaat uit stekelige tiewraps die Xaba later als een takkenbos op haar rug bindt, waardoor ze verandert in een tot slaaf gemaakte – althans, het beeld dat we daarvan kunnen hebben. Xaba: “Welke betekenissen pik je eruit, wat denk je erin te zien? Daaruit bestaat de confrontatie.”

Hoe Xaba in haar solo speelt met die westerse ‘beeldverwachting’ is soms geestig. Als ‘koppensneller’ rolt ze met haar ogen tot ze scheelziet – het zou pure slapstick zijn als de karikatuur niet zo schrijnend was.

“Mijn werk bevat humor om het zware onderwerp van een lichtere toets te voorzien. Moet ik niet juist heel radicaal en hard werk maken, denk ik soms, om voor eens en voor altijd af te kunnen rekenen met de last van het verleden? Maar dan bedenk ik gelukkig weer dat agressie zéker geen oplossing biedt. Educatie en informatie doen dat wel. Ik hoop dat mijn werk daar een bijdrage toe kan zijn. Ook al is het een kleine.”

‘Sakhosi Says NON to the Venus’ van Nelisiwe Xaba is op vrijdag 1 oktober te zien in Compagnietheater in Amsterdam.

Afrovibes Festival

In het Afrovibes festival vertellen makers uit Afrika en Nederland nieuwe verhalen over de complexe moderne maatschappij. Met voorstellingen in Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Den Bosch.

Enkele hoogtepunten: In Smeer van Trixie Munyama (Namibië) verzamelt een groep Ovahimba’s zich in Katutura, het township van Windhoek in Namibië. Hoe kunnen moderniteit en traditie, gender en identiteit met elkaar in stelling worden gebracht?

Voor Symphony of 21 ontmoeten de dansers en musici van het Nederlandse DOX, ArtBeat Amsterdam en Batalo East uit Oeganda elkaar om het leven te vieren. Centraal staat de (heart)beat, kwetsbaarheid, intimiteit en sensualiteit in een dans- en muziekshow waar de stoelen ook voor het publiek aan de kant gaan.

Lees ook:

Introdans doet de legendarische nachtclub The Pink Panther herleven

Waar ooit de fameuze discotheek The Pink Panther zat, houden de losse heupen van Introdans de geest van de disco springlevend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden