Opinie

Dans overstijgt alles

Dansfestival Springdance heeft een speciale gast: Faustin Linyekula

’Stel je voor dat je op een ochtend wakker wordt en alles wat je ooit als bekend en vertrouwd hebt ervaren, is verdwenen. Wat zou jíj dan doen om je staande te houden?”

De Congolese dansmaker Faustin Linyekula gebruikt zijn kunst om duiding te geven aan een gruwelijk verleden, maar vooral om de hoop te laten klinken op een betere toekomst. In de tijdens Springdance gepresenteerde productie ’The Dialogue Series: III. Dinozord’, wordt via de verhalen van vijf Congolese performers, onder wie Faustin Linyekula zelf, een persoonlijke kijk op de geschiedenis van een verscheurd land gegeven. Linyekula: „Het individu moet zijn stem terugkrijgen, waar die in jaren van Mobuto’s dictatuur en burgeroorlog nooit heeft kunnen klinken.”

Na acht jaar ballingschap keerde Faustin Linyekula in 2001 terug naar Congo, een land waar een door het Westen bijna vergeten strijd woedde, die aan meer dan 4 miljoen mensen, van wie de helft kinderen, het leven heeft gekost. Hij stichtte Les Studios Kabako, een kunstcentrum waar performers met Afrikaanse dans, muziek, zang en video vanuit persoonlijke ervaringen voorstellingen kunnen maken.

Linyekula: „Ik had ooit de naïeve opvatting dat kunst de wereld moest redden. Maar nu denk ik dat kunst alleen op individueel niveau iets kan bewerkstelligen. Een beter zelfbegrip leidt dan hopelijk later tot een ander politiek bewustzijn en – wie weet – tot een betere wereld.”

Inmiddels geldt Faustin Linyekula als een van de belangrijkste Afrikaanse dansmakers en is hij een veelgevraagde gast op internationale theater- en dansfestivals. In Springdance, het tweejaarlijkse internationale festival voor hedendaagse dans en performance in Utrecht, is hij ’speciale’ gast met de voorstelling ’The Dialogue Series: III. Dinozord’, daarnaast geeft Linyekula een reeks workshops en werkt hij aan een installatie.

„Linyekula is wat wij als ’Afrikaanse dans’ beschouwen, helemaal voorbij”, zegt festivaldirecteur Simon Dove. „Hij zet zijn kunst in om daadwerkelijk met zijn publiek te communiceren; Linyekula blijft manieren vinden om zijn verhouding tot de wereld te onderzoeken. Daarom past hij zo goed in onze programmering.”

Springdance presenteert dans die de esthetiek overstijgt; dans moet ergens over gaan, vindt Dove. „De dansmakers die tijdens Springdance worden gepresenteerd, gebruiken het lichaam om een kritische blik te werpen op de relatie tot de wereld waarin we leven. Het gaat deze kunstenaars niet om het beoefenen van een virtuoze techniek for the sake of it, het gaat erom dat er daadwerkelijk met het publiek wordt gecommuniceerd. De kracht van een maker als Linyekula ligt gelegen in het feit dat hij met fragiele middelen een enorme impact op het publiek weet te bewerkstelligen.”

’The Dialogue Series: III. Dinozord’ kwam oorspronkelijk tot stand in opdracht van het Weense New Crowned Hope, het Mozart-festival onder leiding van Peter Sellars. Faustin Linyekula keerde hiervoor terug naar zijn geboortestad Kisangani met de vragen: wat is er enkele jaren na de burgeroorlog gebeurd met de inwoners van de stad en welke dromen hebben zij nu? Een verhaal van de terugkeer naar het geboorteland, een requiem van woorden en dromen om een hoofdstuk af te kunnen sluiten. Faustin Linyekula: „In deze voorstelling ga ik denkbeeldig terug naar mijn geboorteplaats Kisangani, als metafoor voor de terugkeer naar ’mijzelf’. Ik had het na al die jaren van ballingschap nodig om terug te gaan naar het punt waar voor mij alles begon; een evaluatie van mijn leven om nieuwe energie te vinden.”

Door middel van de herinneringen van zijn in Kisangani achtergebleven vrienden, of juist de echo’s van de herinneringen die werden verdrongen, ontstond een raamvertelling over Congo’s geschiedenis, waarin persoonlijke dromen als ankers in de hoop op een betere toekomst worden uitgezet. Linyekula: „Een centraal personage in ’The Dialogue Series: III. Dinozord’ is de clown Kabako. Clowns maken je met hun falen aan het lachen en weten altijd het goede uit de tragiek te destilleren. Ook ga ik een dialoog aan met de zestienjarige kunstenaar Dinozard die met zijn jeugd de toekomst hoopvol tegemoet kan zien, maar die heel aangrijpend van zichzelf zegt dat hij de laatste van zijn soort is, een dinosauriër, een rest van het verleden. Deze voorstelling is een requiem geworden, tegelijk een afrekening en omarming van het allerlaatste restje dinosauriër dat in míj rest.”

De muziek voor ’The Dialogue Series: III. Dinozord’ bestaat uit een eclectische mix van Jimi Hendrix’ ’Voodoo Child’, Arvo Pürt, Afrikaanse muziek en delen uit Mozarts ’Requiem’. Linyekula: „Toen Peter Sellars mij vroeg om voor zijn Mozart-festival een voorstelling te maken, werd ik gedwongen om vanuit een ander perspectief naar de componist te kijken. Mozart was voor mij altijd een heiligheid waar je niet ’aan mocht komen’. Ik ontdekte parallellen tussen de componist en mijn ervaringen in Congo. Mozart stierf arm en werd begraven in een naamloos graf, zoals al die duizenden uit Kisangani die ook naamloos in een massagraf zijn verdwenen.”

Simon Dove: „Faustin Linyekula maakt voorstellingen over het leven in Congo, maar weet dat in een universele context te zetten. Zijn thema’s overstijgen alles zodanig dat het elk mens – Congolees of Utrechter – naar de strot grijpt. Daarom hebben we hem in samenwerking met de Vrede van Utrecht, gevraagd workshops te organiseren voor Utrechters die ’buiten de gemeenschap zijn gevallen’, zoals asielzoekers uit het AZC in Leersum, jonge gedetineerden uit Heuvelrug Overberg, vrouwen uit de Utrechtse wijk Overvecht en een groep Afrikaanse kunstenaars. In de workshops zal het – het thema van Linyekula’s voorstelling volgend – om de persoonlijke verhalen van mensen gaan en om hoe ze vrede hebben kunnen sluiten met hun verleden en de gebeurtenissen die zij hebben meegemaakt.”

Faustin Linyekula wil met deze workshops de deelnemers een nieuw optimistisch perspectief geven om een solide plek in de gemeenschap te krijgen. „In de eerste plaats wil ik een ontmoeting tot stand brengen waarin ik de deelnemers zal kunnen begeleiden om dingen anders te ervaren; in de hoop dat ze een ander, positiever, beeld van zichzelf zullen krijgen. Beweging is voor mij altijd een uitstekend vehikel geweest om mijn ervaringen te verwerken. Als je leven is ingestort, lijkt het alsof je verdrinkt. Dan grijp je je vast aan alles wat je tegenkomt. Dans was voor mij die boomstronk waar ik mij in een kolkende rivier aan vast kon klampen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden