TaalTon den Boon

Dankzij nieuwe rituelen is religieuze rituelen geen pleonasme (meer)

Bij gebrek aan hoop vallen we terug op machteloze rituelen’, schreef Ilja Pfeijffer maandag in zijn ‘coronadagboek’ in NRC Handelsblad. Hij doelde op de pauselijke zegen ‘Urbi et orbi’, maar in tijden van corona worden ook wereldse ­handelingen aangeduid als ‘rituelen’: applaudisseren voor de helden in de zorg, elkaar dagelijks op een vast tijdstip voorlezen uit de ‘Decamerone’, met 99 andere artiesten een coronalied uitbrengen. Zelfs rond 14.00 uur op de RIVM-site het aantal coronaslachtoffers checken kan een ‘dagelijks ritueel’ worden. Misschien doen we deze dingen inderdaad uit machteloosheid, maar zulke ‘rituelen’ geven het leven ook een zekere structuur.

Ritueel gaat via via ­terug op het Latijnse woord ritus (godsdienstig gebruik). Woordenboeken omschreven ‘ritueel’ tot voor kort dan ook als ceremonie met godsdienstige strekking oftewel plechtig godsdienstig gebruik.

In de 20ste eeuw werd het langzamerhand ­gewoon ook ceremoniële handelingen zónder religieus karakter rituelen te noemen: ‘profane’, ‘seculiere’ of ‘wereldse rituelen’. Of ‘moderne rituelen’ – nóg zo’n nieuwe woordcombinatie. Met de rituelen van godsdienstige aard hebben ze gemeen dat we ze min of meer plecht­statig verrichten. De betekenis van het woord ritueel is dan ook verschoven van religieuze ceremonie naar herhaalbare, min of meer plechtig verrichte handeling met een structurerende functie.

De aloude godsdien­stige rituelen zijn er natuurlijk ook nog steeds, maar die heten nu vaak ‘religieuze rituelen’. Nog maar enkele decennia ­geleden zouden we die woordcombinatie een pleonasme hebben genoemd.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden