Opinie

Dan liever een echte Van den Ende

De jonge ballerina Igone de Jongh, de nieuwe Carmen in het gelijknamige ballet van Ted Brandsen bij Het Nationale Ballet, kreeg woensdag de Alexandra Radius-prijs uitgereikt. Maar voordat De Jongh zichzelf mocht bewijzen, moest zij in het lange programma eerst de 'Vijf Tango's' van Van Manen/Piazzolla (1977) en 'Si despues de morir' van huischoreograaf Krysztof Pastor aan anderen laten.

Deze twee adaptaties van Iberisch machismo staan haaks op elkaar, maar geven wel blijk van kwaliteit, stijlbesef en een door Het Nationale Ballet opgebouwde artistieke autonomie. Bij de 'Carmen' van Brandsen, vanaf juni de artistiek leider, wordt daar weinig van heel gelaten. Noch de heftig expressionistische dramatiek van Krysztof Pastor, noch de onderkoelde, strak gemodelleerde erotiek van Van Manen worden ook maar een moment serieus genomen. Na afloop lijkt de angst steeds meer gerechtvaardigd dat Het Nationale Ballet aan zijn eigen ballettechnische verblinding ten onder gaat en zich opoffert aan commercieel provincialisme. Want wat heeft een gezelschap aan technische brille als het kwaliteitsbesef en stijlzekerheid verdoezelt en zich liever met hart en ziel in de nieuwe trend van fusion dance stort?

In 1977 bewees Van Manen al op zeer subtiele wijze waarom gestolde Spaanse trots Slavische onstuimigheid of Oosterse exotiek uitsluit. Met hulp van hoofse balletdistinctie maakte hij van Piazzolla's tango's een internationale balletklassieker, juist om andere redenen dan de hete prinsesselijke tranen op 2 februari 2002 deden vermoeden. Waarom krijgen de huidige dansers van Het Nationale Ballet die vereiste Van Manenouding van nek, achterhoofd en borstbeen niet meer voor elkaar? Met uitzondering van Felippe Diaz en Cedric Ignace lijkt geen der twaalf overige dansers de essentie daarvan begrepen te hebben, met krachtpatserachoheld Viacheslav Samodurov voorop. Een kwestie van verkeerde casting?

Seksistisch expressionisme en ongeremde projectie van pathetisch zwelgen was zeker ook niet de bedoeling van de Spaanse eigentijdse componist Mauricio Sotelo, toen hij in zijn razend complexe symfonie de flamenco elegie 'Si despues de morir' opnam. Hierin beklaagt de stervende Jose Angel Valente zich in het aangezicht van de dood tot zijn geliefde. De wetenschap te moeten sterven laat hartstocht in plots bevroren woorden omslaan en ontneemt spiegels hun vermogen tot weerkaatsing. Bij de Poolse Krysztof Pastor, vorige maand officieel als opvolger aangetreden van zijn grote inspiratoren en voorgangers Rudi van Dantzig en Toer van Schayk, moet deze tekst en muziek op de grens naar de dood wel tere snaren raken. Hij erkent zijn schatplicht, zowel artistiek als danstechnisch en bevriest zijn woordeloze gevoelens tot drie heftig kronkelende duetten van hoog kruip-door-sluip-door-gehalte. Het prachtige rauwe stemgeluid van Jose Arcangelis (als weerwoord en voedingsbodem van het Holland Symfonia) mondt uit in een mannenduet van Jahn Magnus Johansen en Rubinald Rofino Pronk. De dramatiek van hun verstrengeling, in wapperende en wuivende gestiek, suggereert een HNB-verleden dat nu op sterven na dood lijkt. Die associaties geven dit (te) lange duet van de dichter en zijn ziel een even aangrijpende als onbegrijpelijke sfeer. Maar Pastor blijft wel in de doem van machteloos verzet steken.

Zelfs een poging tot dit soort diepgang in bezinning is geheel verdwenen als - eindelijk - Rodion Stsje drins 'Carmen suite' naar Bizets opera inzet. Wat de Russische componist met Bizet deed, doet Brandsen met de Carmen-ballettraditie. Het onder Van Dantzig altijd met zorg vermeden genre van de 'Balletical' wordt hier schaamteloos als een platgeslagen pannenkoek opgediend. Igone de Jongh heeft weliswaar meterslange benen, maar is alleen vanwege haar knalrode rafeljurk als de vrijgevochten Sevillaanse te herkennen. Expressie en passie nul komma nul en ze komt op als een balletgans. Geef me dan maar een onvervalste Van den Ende! Dit is gedateerd sovjet-spartakisme, met een vleug 'West Side Story', aangelengd met smeuïg narcisme van vijftig jaren terug en ten slotte dooreen gehusseld met chemisch gekleurde dressing uit het Londense West End. Het zal er wel in gaan als zoete koek. Maar hoe diep is het HNB afgegleden in de modderpoel van ballet for the millions.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden