null Beeld
Beeld

BoekrecensieEngelse literatuur

Dame Penelope Lively schreef met Moon Tiger een diep ontroerende, onconventionele liefdesroman

Hoewel Penelope Lively (Dame Penelope Lively zelfs) auteur is van meer dan vijftig boeken – fictie, non-fictie, voor zowel jongeren als volwassenen – genoot ze, tot voor kort, bij ons weinig bekendheid. Twee van haar romans stonden op de shortlist voor de Booker Prize. Bij de derde nominatie in 1987 was het raak met Moon Tiger, een boek dat aanvankelijk door de Engelse pers was weggezet als een damesroman. Maar toen was daar die prijs; dertig jaar later gevolgd door een nominatie voor Beste Man Booker Prize-winnaar aller tijden. Geen hond die het nu nog zou durven deze dame niet serieus te nemen.

Zelf kwam ik Lively in 2018 op het spoor door Leven in de tuin, een even geestige als erudiete verhandeling over tuinen, tuinieren en tuinliteratuur, dat ik alleen al vanwege het omslag had aangeschaft. Maar zo verleidelijk als de cover is van Leven in de tuin zo onaantrekkelijk is het omslag van Moon Tiger – beide overigens naar Engels voorbeeld. Wie niet oppast gaat alsnog en opnieuw denken dat we hier met een zoetgevooisde liefdesroman te maken hebben.

Draak op een schaal

Een liefdesroman ís het (ook) – vals romantisch is het allerminst. ‘ “Ik schrijf een geschiedenis­­ van de wereld”, zegt ze.’ Een, de, ik, ze… Lively opent haar roman net zo moedig en onconventioneel als haar heldin historica Claudia Hamilton. Op het punt van sterven kijkt de oude vrouw vanuit haar ziektebed terug op haar leven. Ze doet dat associatief en fragmentarisch. Na een herinnering aan haar dochter Lisa die wil weten of draken bestaan – als er een woord voor is, moet het (hebben) bestaan – schakelt ze over naar een scène in het Ashmolean Museum waarin zij en Lisa’s vader Jasper naar een draak op een Chinese schaal kijken. ‘Ik ben zwanger’, laat Claudia Jasper weten. Van Lisa dus. Ze zal niet op haar moeder gaan lijken; Claudia vindt haar saai en gewoontjes. Op ziekenbezoek vraagt Lisa zich af of haar moeder van haar houdt. Zo is Lisa misschien wel niet, dat ze een geheime liefde heeft, verzwijgt ze.

Maar wie spreekt hier nu? Lisa? Claudia zelf die die stem van Lisa componeert? Het is maar een voorbeeld van de caleidoscopische wijze waarop Lively in deze roman de geschiedenis van Claudia, de vele Claudia’s, (re)construeert. Niet alleen Lisa, ook andere naasten, zoals Claudia’s broer Gordon en Jasper krijgen het woord. Scènes worden herhaald, om die te tonen vanuit het perspectief van de ander. ‘Al die stemmen maken de geschiedenis’ noteert de historica zelf. Met als effect dat je als lezer in het brandpunt van Claudia’s leven komt te staan.

Penelope Lively Beeld
Penelope LivelyBeeld

Een leven waarin het toeval en dé geschiedenis een grote rol spelen. Claudia’s vader stierf in de Eerste Wereldoorlog, haar moeder trok zich terug in haar eigen wereld. Je kunt je, als dat kan, terugtrekken uit de geschiedenis; je kunt haar, als dat kan, naar je hand zetten (Tito, Napoleon); maar wie niets te kunnen heeft (een vluchteling of soldaat) is haar gevangene. ‘De geschiedenis doodde vader’, constateert Claudia nuchter. ‘Hij stierf aan de Somme, ‘weggeplukt door de geschiedenis’.

Hij is een vreemde voor haar, een ‘historische figuur’. In een herinnering waarin ze op zijn schouders zit, is hij niet meer dan een schim; de gevoelens voor haar broer Gordon die ‘verstoken is van deze gunst’ domineren het beeld. Van jongs af aan zijn broer en zus in een opzwepende competitie met elkaar, of het nou om het mooiste fossiel gaat of de gunsten van de huisleraar. Deze broeierige, incestueuze band, is de fossiele laag waarop Claudia in Egypte verliefd gaat worden op Tom. De man om wie alles draait. Pas op pagina­­ 93 valt zijn naam.

Wierookspiraal

De ene geschiedenis mag de andere overwoekeren­­; de ene Claudia de andere doen verdwijnen, maar soms is er zo’n verhaal dat zich als een kloppende kern van je bestaan laat lezen. Die geschiedenis met Tom is er zo een. Hij was legercommandant, zij oorlogscorrespondent­­. Ze ontmoetten elkaar in 1941 tussen de rokende puinhopen van een slagveld in de woestijn. In prachtige scènes, vooral in hun contrast, beschrijft Lively het bloed en de gruwel van lijken en gewonden, naast het leven in ‘de club’ met drank, officieren en vrouwen in crêpe de Chine aan de rand van een azuurblauw zwembad. In een sfeer die me aan die van Duras deed denken, bedrijven Claudia en Tom de liefde. De moon tiger, de wierook­spiraal tegen de muggen, staat op de tafel naast het bed. Hij brandt op die nacht, een lot dat hun liefde niet is beschoren. Ook Tom raakte ten prooi aan dé geschiedenis. Er is geen nieuwe Tom die plaatsmaakte voor de oude. Hij krijgt van Claudia geen eigen stem. Als hij (spoiler!) via zijn dagboek dan toch nog het woord krijgt, is Claudia’s geschiedenis verteld. Sprakeloos en ontroerd liet ze me achter.

null Beeld
Beeld

Penelope Lively
Moon Tiger
Vert. Dorien Veldhuizen.
De Geus; 256 blz. € 20,99

Lees ook:

Hoe de tuin een vriend kan zijn

Twee prachtboeken, van Penelope Lively en van Pia Pera, over de tuin als vriend.

Lees ook:

Penelope Lively Cleopatra’s sister

Toeval, steeds maar weer toeval en een toefje preutsheid

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden