Damast van Anton Pieck, 'een gelukkige combi van degelijk en modern'.

Met de kerstdagen komt het damast weer uit de kast. De rentree van de klassiek aangeklede tafel vraagt om een puik stukje linnengoed. Maar hebben we dat nog? Vroeger behoorde damast tot de standaarduitzet. In de 17de eeuw stond de linnenkast bij voorkeur in de hal zodat de passerende visite een blik kon werpen op het opgestapelde textiel. Maar ook in de jaren dertig van de 20ste eeuw bestond een uitzet al gauw uit ruim honderd stuks tafelgoed. Tel je daar het bedgoed en huishoudgoed bij, dan bracht een meisje bij haar huwelijk ongeveer 450 stukken in. Veel van dat textiel kwam uit Brabantse weverijen; die zijn inmiddels allemaal ter ziele.

De tentoonstelling 'Artistiek Damast van Brabantse bodem 1900-1960' laat zien dat verschillende damastweverijen gebruikmaakten van ontwerpen van kunstenaars die hun neus niet optrokken voor machinale procédés. Rondom 1900 wil men de esthetische kwaliteiten van industriële producten verhogen en de fabrieken pronken dan ook naar hartelust met hun freelance ontwerpers. In een advertentie voor linnendamast van Het Weversgilde uit 1933 bijvoorbeeld worden de kunstenaars Anton Pieck, Jaap Gidding en Otto van Tussenbroek geprezen als een 'gelukkige combinatie van Hollandsche degelijkheid en moderne kunst'. Illustrator Anton Pieck linken wij nu niet meteen aan een tafellaken, maar deze Eftelingbedenker kreeg in 1934 de eervolle opdracht om ter gelegenheid van de vijfentwintigste verjaardag van prinses Juliana speciale damasten en kleedjes te ontwerpen. In de stukken moest hij 'eenvoud en soberheid betrachten' vanwege de hofrouw die eerder dat jaar om koningin-moeder Emma was afgekondigd. De hoofdletter J, omzoomd met kronen en strak gestileerde lelies, en de jaartallen 1909-1934, spelen een centrale rol. Minder verrassend, maar niet minder fraai, zijn de door M.C. Escher ontworpen in elkaar overlopende vissen en zeepaardjes motieven. Hij werkte voor de internationaal befaamde firma Van Dissel uit Eindhoven. Bekende kunstenaars zoals Cornelis van der Sluys, Theo Nieuwenhuis, Kitty van der Mijl Dekker en Chris Lebeau ontwierpen eveneens talloze damasten voor deze fabriek. In de museumvitrines glimmen ze ons smetteloos tegemoet. Door de speciale damast- weeftechniek zijn de geometrische motieven, dieren, vruchten en planten alleen zichtbaar bij schuine lichtval. Van veel damasten zijn de originele ontwerptekeningen aanwezig. Daaruit blijkt dat de kunstenaar zich vooral moet toeleggen op randen en hoekoplossingen; de herhaling van het motief is telkens het uitgangspunt.

Sierkunstenaar Chris Lebeau krijgt apart aandacht in de expositie 'Van Arabesk tot Zwaantje'. Vanaf 1906 produceerde Van Dissel 57 verschillende ontwerpen voor tafeldamasten van zijn hand. Lebeau verzette zich tegen de overdadig krullerige art-nouveaustijl van die tijd en wist met zijn streng gestileerde natuurvormen hier een geheel eigen draai aan te geven.

Gastconservator van deze expositie en linnenexpert Sanny de Zoete verwierf enkele jaren terug de exclusieve rechten om de dessins voor het linnendamast van Chris Lebeau opnieuw in productie te mogen nemen. Zodoende kun je van hetzelfde 'Appel'-motief dinerlaken eten als dat wat prins Willem-Alexander en prinses Máxima bij hun huwelijk van het blad Vorsten Royale hebben ontvangen. Reken in dit geval op 50 euro voor een servet en, afhankelijk van het formaat, op zo'n 230 tot 900 euro voor een tafellaken. Kunstenaars Peter Struyken en Karijn Otjes ontwierpen op haar verzoek moderne varianten van tafelgoed en huishouddoeken.

Enkele 19de-eeuwse getouwen zijn in het Tilburgse Textielmuseum nog steeds in gebruik. Daar werken toegewijde krachten vlijtig aan fraaie tafellakens en servetten. Onlangs zijn de opdrachten van het koninklijk huis voltooid. Nu werken de wevers aan de particuliere opdrachten die al in 1999 zijn besteld. De bezoeker kan hen aan het werk zien bij de uitvoering van de traditionele patronen. In een ander gedeelte van het museum staan de meest geavanceerde computergestuurde weeftoestellen opgesteld. Binnen een uur rolt daar een ruim 6000 kettingdraden tellend tafellaken met 6 servetten af. De ontwerpen hiervoor worden geleverd door hedendaagse kunstenaars zoals Marc Mulders, Guido Geelen, Job Smeets en tatoeage-artiest Henk Schiffmacher. Ook winnende prijsvraag-ontwerpen van kunstacademiestudenten komen regelmatig van de getouwen. Wie op zoek is naar modern artistiek damast kan terecht in de museumwinkel.

Naast het hoofdgebouw is een heuse damastwasserij gevestigd. Met oude natuurlijke zepen wordt het damast liefdevol gewassen en met de modernste apparatuur gemangeld tot het weer glimt en glanst. Het wassen en mangelen van een tafellaken kost 2,25 per m², een doorsnee servet 1,70 per stuk. Geen paniek dus als het tafellinnen na de feestdagen vol hardnekkige vlekken zit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden