Review

Cyborg centraal op verjaardagsfeest Catharina Halkes

T.g.v. de 75ste verjaardag van Catharina J. M. Halkes zijn uitgekomen: Cath. J. M. Halkes, Oorsprong en einder, cultuurkritische overwegingen vanuit vrouwenstudies theologie, Ten Have, Baarn, 182 blz., f29,90, en: Johanna Jüger-Sommer (red.), God opnieuw gedacht, verantwoordelijkheid voor de schepping in feministisch perspectief, Ten Have, Baarn, 254 blz. f39,90.

De cyborg, een schepping van de Amerikaanse schrijfster Donna Haraway, en losjes te omschrijven als een robotachtige mens-machine, heeft de aandacht getrokken omdat het vrouwen met de techniek confronteert. Een cyborg heeft geen grenzen en een geprogrammeerde identiteit. Begerenswaardig voor feministische vrouwen? Het is tekenend voor de ruime blik van inmiddels emeritus professor Halkes dat haar verjaardag aan deze vragen gewijd wordt. In haar recente werk heeft ze juist de band met de natuur en het behoud van de aarde benadrukt, onderwerpen die ver verwijderd zijn van het idee van de programmeerbare mens-machine.

De ongeveer 75 vrouwen die het feestje rond Halkes, Mirjam en cyborg deze dagen op centrum Kerk en Wereld in Driebergen meevieren, waren gisteren niet erg gecharmeerd van de cyborg. Het gezelschap was opgedeeld in leeftijdsgroepen en alleen de jongste generatie van twintig tot dertig bleek wel in te zijn voor de technologische fantasie van Donna Haraway.

Gonnie Scholten-van Iterson, die namens de oudste generatie van tachtig-plus sprak, hield een gloedvolle rede, recht uit het hart, waarin ze stelling koos tegen de cyborg en voor de band met de natuur, voor het openstaan voor wonderen als het baren van een kind, voor het zich inzetten voor vrede en geluk.

Van cyborgs worden mensen niet gelukkig, aldus mevrouw Scholten. Cyborgs brengen onzekerheid en stress, onder cyborgs ontbreekt contact tussen mensen. In de materialistische visie van Donna Haraway is geen ruimte voor de strijd tegen honger en armoede. Zo'n programmeerbare robot-mens zegt haar niets, zei Gonnie Scholten. Vrouwen moeten laten zien dat ze zelf kunnen beslissen.

Ook de feministische theologe Annelies van Heijst, docente vrouwenstudies in Tilburg en in Leuven, is niet erg gek op cyborgs, bekende ze in een lezing voorafgaand aan de publieke gedachtenwisseling. Wel kan Van Heijst, meedenkend met Haraway en haar cyborg, komen tot nieuwe opvattingen over wat vrouwen met elkaar verbindt. Solidariteit is een afgesleten begrip en over fem-soc, de jaren zeventig afkorting voor socialistische feministes, worden alleen nog grapjes gemaakt.

Wat kan een feministische theologe met iets als cyborg? Van Van Heijst hoeft de onbegrensdheid van een cyborg niet. Grenzen staan een zinvol en goed leven niet in de weg, maar zijn juist onderdeel ervan, zei ze. Mensen hebben grenzen, mensen zijn eindig en vergankelijk. Dat is ook wat mensen met elkaar verbindt. Niet eventjes, zoals in het boek van Haraway het geval is, maar langdurig en fundamenteel.

Het bleek moeilijk om de theologie te betrekken bij de discussies over cyborg. Ook de zorg voor de schepping, het centrale thema in Halkes' huidige werk, kwam er niet aan te pas. Maar misschien gaat het volgende boek van de oermoeder van de feministische theologie in Nederland wel over mens-machines, want als iets kenmerkend voor haar is dan is het wel de capaciteit om grenzen te overschrijden en nieuwe gebieden te betreden.

De theologie was ooit nieuw voor haar (ze studeerde Nederlands), het Tweede Vaticaans concilie, dat ze bijwoonde, bracht nieuwe vergezichten binnen haar, r.-k., kerk en de combinatie feminisme en theologie, overgewaaid vanuit de Verenigde Staten, was ook nooit eerder vertoond. Even kenmerkend voor Catharina Halkes is het leggen van verbindingen. Nieuwe dingen moeten op de een of andere manier met het bestaande in verband worden gebracht. De cyborg is wat dat betreft uitdagend genoeg. Van Mirjam tot cyborg, heette het verjaardagsfeestje, maar wie weet speelt de jarige met de gedachte om Mirjam en cyborg met elkaar te verbinden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden