Cultuurinstelling draait steeds vaker op vrijwilligers

Tijdens de Bosche Parade trok Amelieke van de Lavoir (rechts) een boot. Beeld Merlin Daleman

Bij tal van cultuurinstellingen - festivals, theaters, bibliotheken, filmhuizen, musea - springen vrijwilligers bij nu er door crisis en bezuinigingen mensen ontslagen worden. Dat constateert de Boekmanstichting uit onderzoek dat maandag gepresenteerd wordt. Zo blijkt dat in 2013 in musea 64 procent meer vrijwilligers werkten dan in 2005, in instellingen voor podiumkunsten is die stijging 59 procent.

In musea werkt nu driekwart van de mensen onbetaald. Het gaat om ruim 32.000 mensen. Ze doen 42 procent van alle werkzaamheden. Bij poppodia en festivals werkt 64 procent van alle mensen voor niets, bij de podiumkunsten is dat 40 procent, ruim achtduizend mensen.

Het gaat vooral om praktisch ondersteunend werk, als flyeren, kaartjes knippen, de museumwinkel bemannen, rondleidingen en bestuurswerk. Programmering, contracten, financiën en dergelijke wordt meestal door de professionals gedaan.

Verdringing
Ook bij bibliotheken werken inmiddels meer vrijwilligers dan betaalde krachten. Terwijl het aantal fte's in vaste dienst sinds 2010 met 25 procent daalde, steeg het aandeel vrijwilligers in fte's met 27 procent, nu een kleine achtduizend mensen.

De ontwikkeling heeft als effect dat vrijwilligers betaalde krachten verdringen, concludeert de Boekmanstichting. Dat blijkt uit het feit dat personeelskosten minder zijn gestegen dan de kosten voor programmering, huisvesting, marketing en dergelijke. Ook stijgt het percentage werk dat door vrijwilligers wordt gedaan. Steeds meer werkzaamheden worden bij vrijwilligers neergelegd.

Omdat niet alle culturele sectoren het aandeel van vrijwilligers bijhouden, is het moeilijk precies vast te stellen hoeveel verdringing er is. Coördinator Cultuurindex Dimitri Lahaut: "Maar je kunt met zekerheid stellen dat vrijwilligers in de cultuur een steeds grotere rol spelen".

De Boekmanstichting vroeg ook waarom mensen vrijwilligerswerk verrichten. De meesten (80 procent) doen dat uit betrokkenheid bij cultuur. Voor de helft heeft het ook een sociale functie en een klein deel hoopt dat het een opstapje is naar een vaste baan. Dat laatste geldt in elk geval niet voor de 65-plussers die een derde van het vrijwilligerswerk voor hun rekening nemen. De helft wordt gedaan door 55-plussers.

Dat is logisch, vindt Lahaut. "Ouderen hebben tijd en belangstelling voor cultuur." Ouderen kiezen vooral voor erfgoedinstellingen - musea, maar bijvoorbeeld ook molens - jongeren voor live-entertainment: pop- en filmfestivals.

Meer festivals
Dat het aantal vrijwilligers zo hard is gestegen, komt niet alleen door crisis en bezuinigingen, zegt Lahaut. "Ook de toename van het aantal festivals speelt een rol. Festivals hebben ontzettend veel vrijwilligers nodig. Daarnaast werken vrijwilligers steeds minder uren, gemiddeld 3,5 uur per week."

Op het platteland wordt het meeste aan vrijwilligerswerk in cultuur gedaan. Mensen vrezen dat anders hun theater of bibliotheek verdwijnt. In de stad zijn die voorzieningen gegarandeerd. Daar uiten mensen hun betrokkenheid meer door het geven van geld of lidmaatschap van een vriendenvereniging.

De Boekmanstichting organiseert maandag met het Prins Bernard Cultuurfonds het symposium 'Kaalslag of cultuuromslag' over de effecten van de bezuinigingen op cultuur.

De betonning op het festival Oeral op Terschelling, gezien vanuit de lucht. Beeld anp

Zonder vrijwilligers zou Oerol niet bestaan

Kaartjes scheuren, tascontrole, polsbandjes aanbrengen, horeca. Iedereen die weleens op Oerol is geweest, kan zich voorstellen dat er veel vrijwilligers nodig zijn om het festival op Terschelling mogelijk te maken.

Ruim negenhonderd mensen hebben zich dit jaar aangemeld, er zijn er eigenlijk wel duizend nodig, zegt Rosa Lohman, assistent-coördinator vrijwilligers. Ook voor klusjes als helpen in voorstellingen, chauffeur spelen en catering.

Veel mensen melden zich spontaan aan, maar het is lastig om de club van duizend man compleet te krijgen.

Tegenover het werk staat een kleine vergoeding. Lohman: "Als je drie dagen of meer meewerkt, krijg je een campingplek voor je tent, gratis eten en een entreebandje voor het terrein. Wie zes dagen werkt, krijgt 50 procent korting op de voorstellingen.

"We horen dat mensen willen komen werken vanwege de fijne sfeer en de saamhorigheid. Het is een bijzonder gevoel om onderdeel te zijn van het festival. Een grote groep mensen neemt al twintig jaar vrij van werk om het mee te kunnen maken. Gelukkig maar, want we zouden zonder vrijwilligers niet kunnen bestaan."

Een wachtlijst van vrijwilligers
Filmhuis De Fabriek in Zaandam heeft 50 à 60 vrijwilligers en 1,8 fte betaalde krachten.

De vrijwilligers verkopen kaartjes, ontvangen het publiek, bedienen de projectoren, onderhouden de zalen en projectiecabines en doen kleine klusjes.

Zonder de vrijwilligers zou het filmhuis niet kunnen bestaan, zegt Sjoerd Jans, voorzitter van De Fabriek. "Ik heb weleens voor de gein uitgerekend hoeveel extra subsidie nodig was als we ze zouden betalen volgens de cao. Ruim drie ton. Terwijl we nu nog geen twee ton krijgen."

Er is grote belangstelling voor werken in het filmhuis. Volgens Jans is er zelfs een wachtlijst voor vrijwilligers. Jans: "Ze mogen gratis naar de film. Maar ze doen het ook om onderdeel te zijn van een sociale groep. De vrijwilligers zijn trouw, zeer loyaal en de beste ambassadeurs die je je kunt wensen. Het zou geen verbetering zijn als we het werk door betaalde krachten zouden laten doen, integendeel."

Ook de leden van het bestuur, onder wie actrice Monic Hendrickx, werken voor niets.

Jans: "Voor mij is het een leuke hobby. Je brengt je kennis en ervaring in om het filmhuis mogelijk te maken en bij een groep mensen betrokken te zijn."

'Ik voel me 35 door de jonge mensen om me heen'
Vanavond staat Jan Dekkers (68) weer tot 12 uur 's nachts achter de bar biertjes te tappen en koffie te schenken. Voor die tijd brengt hij de zwemmers die de Bosch Parade te water begeleiden met een bus naar het startpunt. Als ze uit het water komen, heeft hij hete thee voor hen gezet.

Sinds hij in de vut zit, is Dekkers vrijwilliger bij het technisch en facilitair ministerie van de Oeteldonksche Club. Via via kwam hij ook bij andere culturele manifestaties terecht. Nu is hij zo'n acht uur per week gratis aan het werk.

"Ik vind het heel leuk om te doen, omdat je zoveel contacten met mensen hebt. Mijn vrouw is vijftien jaar geleden overleden en ik heb graag mensen om me heen. Vaak ben ik de oudste van het stel. Maar dat is helemaal niet erg. Ik voel me 35 door de jonge mensen om me heen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden