Review

Cuba fietst naar de vorige eeuw

Andres Oppenheimer: Castro's Final Hour. Simon & Schuster, New York; 477 blz.-ca f 40. Spaanse editie: La hora final de Castro; Javier Vergara, Buenos Aires.

De 67-jarige Fidel Castro vertoont tekenen van vermoeidheid. Hij hoopt zich bij de verkiezingen over vijf jaar niet meer kandidaat te hoeven stellen,

t hij zich onlangs ontvallen. Maar haalt Castro's revolutie 1998? Vrijwel niemand gelooft er nog in.

'Castro's val is een kwestie van een paar weken of een paar jaar', schrijft de in de VS levende Argentijnse journalist Andres Oppenheimer in zijn bestseller 'Castro's laatste uur'. De Peruaanse schrijver Mario Vargas Llosa: het boek 'beschrijft minitieus de doodsstrijd van de Cubaanse dictatuur'.

Castro, de immer in gevechtstenue gestoken 'commandante', zinspeelde er begin vorig jaar al op, in een onderhoud met de Amerikaanse ex-minister van defensie Robert McNamara, dat hij 'in deze veranderende wereld' het roer wil overgeven. Oppenheimer laat de aanloop tot deze ontboezeming beginnen in 1989, bij de executie van Cuba's militaire held generaal Arnaldo Ochoa. Die werd na een schijnproces schuldig bevonden aan drugshandel. Ochoa wist wel beter: wat Castro het meest gestoken had, was dat hij de revolutie openlijk aan de kaak had durven stellen.

Een paar maanden voor zijn executie zei de 'general perestroika' tegen Fidels jongere broer Raul, de minister van defensie: "Je probeert mij van corruptie te beschuldigen om de aandacht af te leiden van waar het echt om draait - de grote twijfel die bestaat over de toekomst van de revolutie. De wereld is aan het veranderen, we kunnen ons niet isoleren, we moeten onze economie openen naar de wereldmarkt.'

Volgens Oppenheimer had Fidel Castro al een klein jaar voor de val van de Berlijnse Muur aan een intieme vriend, de Colombiaanse schrijver Gabriel Garcia Marquez, toevertrouwd dat hij Gorbatsjows 'glasnost' niet verwierp, maar wel politiek veel te riskant vond. 'Hij (Gorbatsjow) zal er de grip op verliezen en de socialistische wereld overleveren aan het kapitalisme.' Marquez: 'Misschien is dat het begin van het werkelijke socialisme, socialisme met een humaan gezicht.' Castro: 'Nee, geloof me, Gabo (Marquez' naam onder vrienden), het wordt een ramp. De VS blijven als enige supermacht over en kunnen dan doen wat ze willen.'

Na 1989 raakte Cuba steeds meer geisoleerd. In ruil voor militaire steun aan de Panamese dictator generaal Manuel Oriega, wist Cuba via Panama jarenlang het Amerikaanse handelsembargo te omzeilen. Noriega's val na de luchtlanding van Amerikaanse troepen eind 1989, sneed die verbinding met de kapitalistische wereld af. Een paar maanden later viel ook het Nicaraguaanse bewind van Daniel Ortega, Cuba's naaste ideologische bondgenoot in de regio. Veel erger voor de nog altijd 'socialisme of dood' scanderende leider was dat ook vanuit Moskou de steun begon af te brokkelen. Met de ineenstorting van de Sowjet-Unie in 1991 liep het toch al lekke economische reddingsvest van Cuba in een klap leeg. Met de Russische steun, zes miljard gulden per jaar, was het afgelopen.

Het huidige Cuba is, op de toeristische enclaves na, teruggeworpen in de vorige eeuw. De industrie, verstoken van Russische aardolie, draait op halve kracht, de benzine is op de bon. Chinese 'Forever-fietsen' nemen de plaats in van auto's en bussen. Meer dan een dieet van aardappels, tomaten en 'salvadores' (redders) oftewel eieren is voor het volk niet beschikbaar.

'De Cubanen geloven niet meer in het communisme', constateert Oppenheimer in zijn in 1992 eindigende boek, waarin hij 500 interviews heeft verwerkt. 'Maar wanneer ontstaat de kritische massa die bewerkstelligt dat ze massaal de straat op gaan om desnoods met geweld veranderingen af te dwingen? Als ze niets meer te verliezen hebben. Als werklozen geen 70 procent van hun loon meer krijgen.' Veel is er sindsdien niet veranderd. Wat Oppenheimer schreef, geldt driekwart jaar later nog, de recente verkiezingen hebben het aangetoond. Nog steeds is de meerderheid van de Cubanen voor een vreedzame overgang naar een democratisch socialisme naar Mexicaans model, met een sterke socialistische partij maar ook met meer ruimte voor prive-initiatief.

Wat vele Cubanen in toom houdt, is hun angst voor een terugkeer van de rechtse elite die in 1959 naar de VS vluchtte. In Miami wonen 700 000 'exiliados'; hun leider, Jorge Mas Canossa, popelt om de macht op Cuba over te nemen. Velen daar vrezen dat zij dan hun overheidsbaan kwijtraken, en hun huis omdat de vroegere eigenaar het zal opeisen.

'Maar', schrijft Oppenheimer, 'met het verstrijken van de tijd zal iedere hervorming om de revolutie en haar verworvenheden (gratis onderwijs en gezondheidszorg) te redden, steeds minder toereikend zijn en groeit de kans dat een rechtse caudillo met steun van het volk aan de macht komt.' Castro's huidige beleid - als 'macho-leninist' doorgaan maar tegelijkertijd een kleine dosis kapitalisme toestaan: een 50-procentsbelang van buitenlandse investeerders en hotels met volledig buitenlands management - is volgens Oppenheimer gedoemd te mislukken: 'De rest van de economie zal onvermijdelijk door de nieuwe enclaves besmet raken.'

Toch is er met Castro's uitspraak dat zijn leiderschap over vijf jaar 'hopelijk' niet meer nodig is, nog kans op een trauma-loze overgang naar een sociaal-democratisch Cuba. Dat 85 tot 90 procent van de Cubanen ondanks de misere voor het regime heeft gestemd, zal bij de 'commandante' wellicht het vertrouwen wekken dat hij de fakkel al eerder kan overgeven aan een opvolger. Een veel genoemde kandidaat is de vernieuwingsgezinde Carlos Lage (41), onlangs benoemd tot secretaris van de ministerraad. Maar zelfs al wordt het Fidels minder charismatische broer Raul (61), dan nog zou dat de deur openen naar een ander beleid. Volgens ingewijden staat Raul meer met beide benen op de grond dan Fidel en schuilt ook in hem een gematigd 'reformador.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden