Review

Cortázar, held van links, verdient een revival

De receptie van het oeuvre van de Argentijnse schrijver Julio Cortázar (1914-1984) is aan opvallende schommelingen onderhevig. Na in de jaren zestig en zeventig een steile opgang te hebben gekend met zijn verhalen, en vooral met baanbrekende romans als 'Rayuela, een hinkelspel'(1963) of 'Boek voor Manuel' (1973), groeide Cortázar tijdens de jaren tachtig uit tot dé lieveling van linkse intellectuelen - niet het minst in het door de junta geteisterde Argentinië, dat hij toen allang had ingeruild voor Parijs.

Ilse Logie

Na zijn dood werd het jarenlang erg stil, maar sinds kort is het tij aan het keren. De kritische edities van 'Rayuela' volgen elkaar op, ongepubliceerd werk wordt (niet altijd terecht) uitgegeven en Cortázars eerste vrouw Aurora Bernárdez bracht in 2000 meer dan zevenhonderd brieven uit de periode 1937-1983 in drie kloeke delen bij elkaar, waaruit ook in het Nederlands een mooie selectie te maken valt.

Die brieven verklaren tot op zekere hoogte de wispelturige houding van het lezerspubliek. Ze tonen aan dat Cortázar, in tegenstelling tot die andere beroemde Argentijn, de haast klassieke, immer sceptische kamergeleerde Borges, in het volle leven stond en een kind van zijn tijd was -een tijd waarin alle conventies, zowel literaire als politieke, op losse schroeven werden gezet, en een betere wereld in het verschiet leek te liggen.

Na de verkiezingsnederlaag van de sandinisten in Nicaragua, het vastroesten van de Cubaanse Revolutie en de val van de Berlijnse Muur speelde Cortázars linkse engagement hem parten. Maar intussen zijn in Latijns-Amerika weer heel wat sociale bewegingen opgekomen, die zich weigeren neer te leggen bij het failliet van links en het primaat van de markt, en worden er weer volop alternatieven uitgeprobeerd. Twintig jaar na zijn dood komt Cortázars werk opnieuw tot leven.

Ook in het Nederlandse taalgebied is Cortázar vanaf de late jaren zestig een enthousiast onthaal te beurt gevallen. Hoewel zijn populariteit nooit in de buurt is gekomen van die van zijn generatiegenoot García Márquez, zorgden de vele vertalingen van Barber van de Pol en de stukken in kranten en tijdschriften ervoor dat Cortázar de plaats kreeg die hij verdiende. Ook hier ging het vanaf de jaren tachtig bergaf, maar in 1995 verscheen, ter gelegenheid van het honderdjarige bestaan van Cortázars Nederlandse uitgever Meulenhoff, een fraaie band met de 'Verzamelde verhalen'.

Is er ook bij ons een Cortázar-revival op komst? In elk geval werd onlangs 'De prijswinnaars', Cortázars ambitieuze roman uit 1960, voor het eerst in het Nederlands vertaald. Dat dat nooit eerder is gebeurd, heeft te maken met het enorme succes van 'Rayuela', dat de vorige roman volledig overschaduwde.

Uiteraard is het onmogelijk 'De prijswinnaars' anders dan vanuit het hele oeuvre van de auteur te lezen. Allerlei latere kenmerken zijn al aanwezig: de afkeer van de traditionele, psychologiserende roman of het vermogen om het vloeiende van de dagelijkse spreektaal op te roepen.

Cortázars fascinatie voor het spel bepaalt zowel het thema als de structuur van 'De prijswinnaars', dat het verhaal vertelt van een groep inwoners van Buenos Aires die bij een loterij een bootreis hebben gewonnen en elkaar dus bijr toeval ontmoeten. Elk van hen heeft zijn reisgenoten mogen kiezen, zodat het gezelschap erg gemengd is. De cruise met onbekende bestemming betekent dat de personages hun normale bezigheden moeten opschorten. Enerzijds worden ze op zichzelf teruggeworpen, anderzijds treden ze tot een nieuwe orde toe.

Het motief van de reis staat in figuurlijke zin dan ook gelijk met een initiatie. In een inleidend ritueel worden alle personages bijeengebracht in een café aan de haven, daarna volgt de inscheping op de Malcolm.

Als ze eenmaal uitgevaren zijn, gelden plotseling nieuwe spelregels: de bemanning blijkt nagenoeg onzichtbaar en de achtersteven van de boot wordt om onduidelijke redenen tot verboden gebied verklaard. Bij een aantal passagiers ontstaat hierdoor achterdocht, zij willen op onderzoek uitgaan en het taboe overtreden, maar worden hierin gedwarsboomd door het gezagsgetrouwe kamp, dat de pret niet wil laten bederven, en tevens door de onvindbaarheid van de toegang tot het achterdek.

Hierop volgt een krachtmeting, die tot een uitbarsting leidt wanneer Jorge, het zoontje van een van de vrouwelijke hoofdpersonages, ernstig ziek wordt en de dokter aan boord erg lauw reageert. De 'oorlogspartij', die bestaat uit Raúl, López, Medrano, Presutti en Felipe drijft haar zin door en baant zich een weg naar het verboden gebied, dat in de verbeelding mythische proporties heeft aangenomen. Cortázar weet de spanning op te bouwen en de raadselachtige sfeer suggestief weer te geven.

De reis duurt uiteindelijk niet eens drie dagen, en wordt abrupt stopgezet. Intussen zijn de personages heel wat over zichzelf te weten gekomen, onder meer door toenadering te zoeken tot hun medepassagiers, die hier al dan niet op ingaan. Aanvankelijk valt de lompe, sproeterige volksjongen Atilio Presutti, alias Pelusa, in negatieve zin op. Hij gaat smakeloos gekleed en begrijpt de woordspelingen van de wat zelfingenomen intellectuelen uit het gezelschap niet. Gaandeweg wordt hij echter steeds geloofwaardiger, om aan het eind de allures van een heuse held te krijgen. Een andere opvallende figuur is Persio, die als corrector bij een uitgeverij werkt en in zijn vrije tijd naar de sterren kijkt. Zijn poëtische commentaren bij wat er zich aan boord afspeelt, geven een bevreemdende, maar rake duiding aan het geheel en lopen vooruit op de notities van Morelli in 'Rayuela'.

Vertaler Vanderzee heeft gelijk wanneer hij er in zijn nawoord voor pleit 'De prijswinnaars' niet slechts als een opmaat tot latere romans, maar als een volwaardig boek te beschouwen dat volop leesplezier verschaft. Alleen daarom al verdiende het uit de vergetelheid te worden gehaald.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden