null Beeld

TaalTon den Boon

Compensatie is geen vorm van beloning, maar van genoegdoening

Ton den Boon

De laatste weken heeft compensatie zich ontpopt als een kernwoord in de Nederlandse politiek. Burgers hebben volgens politici ‘recht op compensatie’ – genoegdoening – voor de koopkracht die ze door inflatie verloren hebben. Geen wonder dat inflatiecompensatie, dat medio jaren zestig geïntroduceerd werd en koopkrachtcompensatie, dat eind jaren zeventig gemunt werd, sinds deze zomer weer vrijwel dagelijks in de Nederlandse kranten te vinden zijn.

Compensatie is een oud leenwoord. Het gaat terug op het Latijnse woord compensatio. Dat is afgeleid van compensare (tegen elkaar afwegen), dat in het Latijn gevormd is van com (samen) en pensare (wegen). Het woord komt in de vorm compensacie al voor in de 13de eeuw. In het Middelnederlands is compensatie echter niet zozeer een vorm van genoegdoening, als wel een gunst: een beloning als tegenprestatie voor iets goed dat iemand heeft gedaan. Dat blijkt uit een vroege vindplaats, een religieuze tekst. Daarin staat dat iemand voor zijn strijd tegen de zonde ‘compensatie gedaan’, d.w.z. beloond, wordt door God.

In de 16de eeuw ontleende het Nederlands compensatie opnieuw aan een andere taal, ditmaal aan het Frans, waarin compensation onder meer schadeloosstelling en schuldvereffening betekent. Ook in het Nederlands ging compensatie vooral (schuld)vereffening betekenen.

Anders dan in het Middelnederlands, toen compensatie verwees naar een beloning voor iets positiefs, zoals een goede daad, verwijst compensatie nu doorgaans naar een genoegdoening, vergoeding oftewel vereffening voor iets negatiefs: iets wat men kwijtgeraakt is en daarom mist, zoals koopkracht of een inkomen in de samenstellingen koopkracht- en inkomenscompensatie. In andere samenstellingen, zoals energie- en inflatiecompensatie, wordt trouwens niet genoemd wat je kwijtgeraakt bent, maar wat de oorzaak van dat verlies is.

Peter-Arno Coppen en Ton den Boon helderen grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u op. Ook een taalvraag? Mail peter-arno.coppen@ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden