Review

CommunismeLikken, trappen en nog zo wat

Georg Lukacs/Johannes R. Becher/Friedrich Wolf u.a., Die Sauberung, herausgegeben von Reinhard Muller. Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek. 600 blz. f 29,25.

KOOS VAN WERINGH

In 1929 had hij al een keer een soort van berisping gekregen, omdat hij te verzoenlijke standpunten innam. Op 27 augustus 1936 staat in een artikel in de Literaturnaja Gazeta dat hij, met een reeks van anderen, beschouwd moet worden als vijand van de partij. Schmuckle wordt uit de partij gezet, later gearresteerd en doodgeschoten. Zijn arrestatie is besproken in de zg. Kleine Commissie, waarvan o. a. Wilhelm Pieck, later de hoogste man in de DDR en Herbert Wehner, later fractievoorzitter van de SPD in de Westduitse Bondsdag, deel uitmaken.

De schrijvers komen niet alleen bijeen op de vierde september, hun vergadering wordt voortgezet op 5, 7 en 8 september. Het besprokene is stenografisch opgenomen en onlangs in boekvorm verschenen, van uitstekende toelichtende verklaringen en korte biografieen voorzien door Reinhard Muller. Het boek telt bijna 600 bladzijden. Tot de aanwezigen behoren o.a. Johannes R. Becher, later minister van cultuur in de DDR en dichter van het volkslied van die verdwenen staat, Friedrich Wolf, arts-literator en vader van Markus en Konrad, Willi Bredel en Gustav von Wangenheim, theater- en filmregisseur. En ook enkele Hongaren die overwegend in het Duits schreven waren erbij, zoals Julius Hay en Georg Lukacs (deze laatste was geen lid van de Duitse commissie).

In de tijd waarin zich dit afspeelt woedt in de Sowjet-Unie de strijd tegen de trotzkisten die overal worden gesignaleerd. De Duitse schrijvers moeten hun plaats bepalen nu collega's van hen ook daarvan worden beschuldigd. Al bij de eerste die aan het woord komt, de 'Genosse' Hans Gunther, dringt zich bij de lezer de gedachte op dat hij in een pandemonium verzeild is geraakt. Met de meeste beschuldigden heeft Gunther nooit contact gehad, wel met Schmuckle. Die heeft het zijn omgeving niet gemakkelijk gemaakt waakzaamheid aan de dag te leggen. Gunther geeft toe niet waakzaam genoeg te zijn geweest, hoewel hij ononderbroken strijd heeft geleverd.

Op een vergadering van de Schrijversbond van de Sowjet-Unie is hij, samen met Becher, eerder weggegaan, terwijl juist op die bijeenkomst fel geprotesteerd is tegen de trotzkistische bende. Zijn Russisch is niet goed genoeg om een dergelijke vergadering te kunnen volgen, betoogt hij. Een interruptie: "Dat kan helemaal geen reden zijn." Maar hij weet niets anders te bedenken. In een vergadering zitten waar men nauwelijks iets verstaat en niet zelf actief kan deelnemen is dodelijk vermoeiend. En het was hem ook niet helemaal duidelijk welke betekenis die bijeenkomst had. Een andere interruptie: "Daar ligt de eigenlijke reden." Enigszins in het nauw gedreven merkt hij nu op dat andere kameraden die hij kort van tevoren gesproken had, ook niet helemaal op de hoogte waren van de bedoeling van de bijeenkomst. Nadat een staande ovatie aan Stalin was gebracht waren Becher en hij ervan uitgegaan dat het belangrijkste achter de rug was. En ze waren hoogstens twintig minuten eerder weg. Daarmee is het nog niet afgelopen, want dan wordt het eerder vertrekken in verband gebracht met een bepaalde stemming waarin Becher en hij verkeerd zouden hebben toen zij in 1933 uit Praag naar Moskou kwamen.

Ik noem slechts dit ene voorbeeld iets uitvoeriger. Uit het stenogram blijkt dat er geen vaststaande meningen bestaan - en kunnen bestaan. Als van hogerhand morgen een andere interprestatie gehanteerd wordt moet iedereen zich weer aanpassen en worden ook de redeneringen veranderd. Het verleden dient elke dag opnieuw geinterpreteerd te worden. Een toevallige ontmoeting in een hoteldeur, tien jaar eerder, moet verklaard kunnen worden in het kader van de waakzaamheid tegen de partijvijanden en in het licht van de band met de arbeidersmassa. Ook als mensen jarenlang intensief samengewerkt hebben blijken ze elkaar vluchtig te hebben gekend als blijkt dat een van hen van trotzkistische sympathieen wordt verdacht.

Wie wil leren hoe hij - of zij - zich opportunistisch van den domme moet houden, zich in een bocht moet wringen, door het stof moet kruipen, een ander erbij moet lappen of verraden, naar boven moet likken en naar onderen trappen, die kan niet om dit verbijsterende boek heen. Er bestaan boeken waarin het communistische systeem in de tijd van Stalin onbarmhartig wordt blootgelegd, zoals Nacht in de middag van Arthur Koestler of Valse paspoorten van Charles Plisnier, maar die zijn geschreven door excommunisten. Wat deze Duitse schrijvers hier in vier dagen opvoeren slaat werkelijk alles, want zij proberen stuk voor stuk de beste en zuiverste communist te zijn. Een betrouwbaarder bron voor de studie van het stalinisme bestaat er niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden