BoekrecensieReisverslag

Colombianen kunnen nog steeds beter hun mond houden

Karin Anema krijgt Colombianen aan de praat over hun ingewikkelde land

Colombia heeft sinds het vredesakkoord van 2016 en intelligente promotiecampagnes (‘Het enige risico is dat je wilt blijven’) een bloeiend imago. Tienduizenden reizigers ontdekken jaarlijks de betoverende schoonheid van een land dat bij het grote publiek voorheen vooral bekend was van cocaïne en guerrilla, van Pablo Escobar en Tanja Nijmeijer. De aandacht voor Colombia is terecht. Het land is adembenemend mooi, de cultuur is fascinerend en de afname van het geweld maakt het mogelijk dit te beleven.

Daarmee is niet alle ellende voorbij. Het gewapende conflict duurt voort en de wonden van het recente verleden zijn nog open. Dat zijn geen zaken die in de doorsnee gids over Colombia aan bod komen – niet iedere toerist zit te wachten op oorlogsellende. Maar voor wie zich wél wil verdiepen in het Colombia achter de schermen is ‘De wet van de stilte’ verplichte kost. Het nieuwste boek van Karin Anema, schrijfster van een ruim oeuvre aan reisboeken, gaat over het conflict, de trauma’s, de wonden, het onverwerkte verleden van Colombia dat op iedere hoek op de loer ligt, maar onzichtbaar blijft bij een vluchtig bezoek over de gebaande paden.

Anema spreekt met ex-guerrilleros, kindsoldaten, paramilitairen, weduwen, winkeliers die oorlogsbelasting moesten betalen en boeren die van hun land werden gejaagd. Met eindeloos geduld fileert zij laagje voor laagje de levensverhalen van de gewone mensen van wie in de krant hooguit ruimte is voor een citaatje. Zoals dat van Blanca Díaz, een inheemse vrouw wier dochter verkracht, vermoord en verminkt werd teruggevonden in een massagraf en die nog steeds vecht voor veroordeling van de daders. Of Ferley, die op zijn vijftiende voor zijn zusje ging staan omdat paramilitairen haar wilde meenemen, vervolgens zelf mee moest en werd gedrild tot een moordmachine.

‘Hier sterven mensen door roddels’

Via deze getuigenissen ontrafelt Anema een complex land en een gewapend conflict met vele, vaak niet te bevatten tegenstrijdigheden. Ze had daarbij iets meer piëteit mogen hebben met de lezer door selectiever te zijn bij het opvoeren van de vele personages, van wie sommigen na enkele zinnen alweer plaats maken voor een volgende – Colombia is al ingewikkeld genoeg. Maar het doet niets af aan haar grote verdienste, namelijk dat ze de mensen aan het praten krijgt. Praten kan gevaarlijk zijn in Colombia. “Hier sterven meer mensen door roddels dan door de guerrilla”, zegt een café-eigenaar, gevraagd naar de zwijgzaamheid van de boeren in het dorp. Iedereen is voortdurend bezig uit te vogelen wie met wie heult. De beste bescherming is zwijgen over het conflict, de doden, de guerrilleros die voedsel en water kwamen halen, het bloedbad van jaren geleden, of je broer die bij de paramilitairen was.

Anema weet deze ‘wet van de stilte’ voortdurend te doorbreken. Met eindeloos geduld, oprechte interesse en doorvragen – typerend ook voor haar eerdere werk – en door steeds weer naar haar contacten terug te keren, weet zij hun vertrouwen te winnen en krijgt mensen die hun verhaal nooit eerder hebben verteld aan het praten. Dat gebeurt tegen het adembenemende decor van het Colombiaanse landschap. Ze reist, vaak achterop een motor, van noord naar zuid en – in Andeslanden veel bepalender voor diversiteit – van de kust tot in het hooggebergte. Regelmatig creëert het contrast tussen de schitterende omgeving en de gruwelijke verhalen een dilemma. “Ik kan niet mijn aandacht over én een mens én het landschap verdelen.”

Escobar-excursies

Ook een deel van de gebaande toeristische paden passeert de revue, maar voor de auteur ligt de grens bij het soort attracties dat dankzij Netflixseries en andere producties over drugsboef Pablo Escobar populair werd en dat ‘het zware verleden reanimeert, de oorlog romantiseert en idealiseert’. Escobar-excursies, coke-cooking-classes en in de toekomst mogelijk ‘authentieke’ overnachtingen in een guerrillakamp voor wie zich 24 uur een rebel willen voelen, ziet Anema als ‘het commercieel uitbuiten van een desastreus verleden’.

Liever gaat ze voor de kracht van de verhalen en de sociaal-politieke achtergrond van het geweld. Dat maakt ‘De wet van de stilte’ ook een ernstig boek. Er is weinig aandacht voor de feesten, de muziek of de tomeloze energie die van de Colombianen af spat en hun de veerkracht geeft om zelfs in de meest uitzichtloze situaties verder te gaan om er vandaag toch nog iets geweldigs van te maken. Maar dat zijn dan weer zaken die wél uitvoerig aan bod komen op de cultuurpagina’s van de reisgidsen.

Oordeel: ernstig boek dat de stilte van de Colombianen doorbreekt.

Karin Anema
De wet van de stilte
Scriptum; 292 blz. € 23,30

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden