Review

Christen-zionisten laten Jezus ondersneeuwen Nieuwe bijdrage aan Israël-debat in Frankrijk Oorlogsgeneratie bleef zoeken na Auschwitz

Françoise Smyth-Florentin, Les Myths Illégitimes, essai sur la 'terre promise'. Genève, Labor et Fides, 63 blz. Fl. 55,-. Drs. Jan Slomp werkte lange tijd indienst van de gereformeerde kerken, voor de ontmoeting met moslims in Nederland.

JAN SLOMP

Het debat binnen de Franse kerken over Israël leefde op in 1982, toen pater Michel Lelong, van 1973-1983 islamfunctionaris van het Franse episcopaat, Israël uitdaagde, naar het voorbeeld van de Egyptische president Sadat zelf ook eens een initiatief te nemen in het vredesproces met de Palestijnen. LeLong deed dat met zijn boek Guerre ou Paix à Jérusalem? (Oorlog of Vrede te Jeruzalem?), waarin hij het opnam voor de Arabieren. Het leverde hem een conflict op met kardinaal Lustiger van Parijs, die zoals bekend van joodse afkomst is. Kort daarna (1983) analyseerde de Franse marxistische denker, Roger Garaudy - inmiddels van christen moslim geworden - het conflict in een geruchtmakend boek: L'affaire Israël le sionisme politique.

Het viel Garaudy op dat het bijbelboek Jozua met zijn veroveringsverhalen zo populair is op scholen in Israël. Van protestantse zijde mengde de onlangs overleden cultuurfilosoof Jacques Ellul zich in het debat met Un chrétien pour Israël (Een christen voor Israël) (1986). Hij beweerde onder meer dat Palestijnen niet bestaan maar gewone Arabieren zijn en ging de pers te lijf met de beschuldiging van desinformatie over Israël. Ellul ontketende een enorme diskussie door te stellen dat moslims niet kunnen integreren in de Franse samenleving als ze niet totaal veranderen. Hij zag de traditionele islam als een ondermijning van de Europese cultuur. Geschrokken door het misbruik dat ultrarechts van zijn gedachten ging maken trok hij zich uit het debat terug, mede gedwongen door ouderdom.

De doorsnee Franse protestant steunt Israël en staat vrij gereserveerd tegenover de islam. Deze onkritische steun is het mikpunt van de meest recente bijdrage aan het debat, van de hand van de vroegere dekaan van de protestantse theologische faculteit in Parijs dr. Françoise Smyth-Florentin. Prof. Smyth neemt al jaren actief deel aan de academische dialoog tussen christen- en moslim-intellectuelen. Het is opvallend in het Franse debat dat theologische visies op het jodendom altijd politieke consequenties hebben en dat er een samenhang is tussen iemands positiekeuze tegenover de islam en tegenover Israël.

Het boekje van dr. Françoise Smyth draagt de veelzeggende titel Illegitieme mythes - essay over het 'beloofde land'. Enkele hoofdgedachten wil ik doorgeven omdat ze relevant zijn voor het debat over Israël in Nederland. Een extra reden daarvoor is dat er in Nederland nauwelijks sprake is van een debat tussen enerzijds de kerkelijke instanties die zich met Israël - in de ruimste zin van het woord - bezig houden en de zogeheten 'Christenen voor Israël'. Ik hoop dat ze uit de tent gelokt worden door de publikatie van dr. Smyth. Ik zet het woord 'Israël' tussen aanhalingstekens omdat ik het met het wollig taalgebruik in bepaalde kring niet eens ben, waarbij niet duidelijk wordt of men het Israël van het Oude Testament, het jodendom of de hedendaagse staat bedoelt. Dr. Smyth heeft het over de Israël-theologie in het algemeen, dus niet alleen over de extreme vormen zoals we die in Nederland bij de organisatie Christenen voor Israël tegenkomen. Als ik probeer met eigen woorden haar betoog samen te vatten komt het er op neer dat dr. Smyth een nieuwe vervangingstheologie ziet opdoemen bij de 'christen-zionisten', waarin in feite Israël de plaats van Christus heeft ingenomen. De moderne Israëltheologie in Nederland en elders stelt dat het in de kerkgeschiedenis in de relatie tussen kerk en jodendom fout is gegaan toen men er van uit ging dat de kerk in de plaats van Israël is gekomen.

Het jodendom had geen blijvende betekenis meer na de komst van Christus. Daarom moesten joden in het middeleeuwse Spanje toestaan dat predikheren in de synagoges kwamen uitleggen dat Jezus de Messias is. Volgens prof. Smyth-Florentin draaien de christen-fundamentalisten, ook wel christen-zionisten genoemd wegens hun onkritische steun aan de huidige staat Israël die vervangingstheologie om. Voor hen is de opstanding uit de dood (de kruisiging) van het joodse volk na de shoah een teken en zegel, tastbaar en zichtbaar in de geschiedenis van Gods trouw. Hiermee krijgt de shoah een zinvolle verklaring en een plaats in het denken. Critici van deze opvatting spreken van een 'onvergeeflijke zonde.' De stichting van de staat wordt een sacramenteel teken waardoor het heilsgebeuren tweeduizend jaar geleden dreigt te verbleken. Daarmee worden in feite het Kruis en de opstanding van Christus ondergesneeuwd, verdrongen door de stichting van de staat Israël. Christus staat zo niet meer in het centrum van een bijbeluitleg, die van het geloven, reeds aanschouwen maakt. Dit maakt deze Israëltheologie volgens dr. Smyth zo populair. Het nieuwe centrum van deze bijbeluitleg zijn enkele passages uit de profeten. Als het ware over het Nieuwe Testament heen getild - dat niet over landbeloften spreekt - worden deze passages na de Tweede Wereldoorlog werkelijkheid.

Aanhangers van deze opvatting steunen de staat Israël onvoorwaardelijk, ervan uitgaande dat het om de vervulling van goddelijke beloften gaat. Een gevolg is dat zij het lijden van de oorspronkelijke bevolking, onder wie veel medechristenen, niet serieus nemen en soms ook het internationale recht aan de laars lappen, daar het om goddelijke beloften gaat. Smyth verklaart de opkomst van deze visie mee uit teleurstelling over de traditionele catechese bij de oorlogsgeneratie, (1940-1950) die met vragen over Auschwitz, Dresden en Hiroshima rondliep. De nieuwe Israëltheologie bood een herbronning van het geloof, waarbij meteen allerlei gebeurtenissen in de moderne geschiedenis gelovig konden worden geduid. Zij heeft uiteraard niets tegen herbronning en verdieping in het Oude Testament (haar eigen vak), maar vindt wel dat sommige christen-zionisten daarin wel zeer ver zijn gegaan, en meer joods zijn geworden dan de joden. Dat er joodse theologen zijn die deze landbeloftentheologie letterlijk geloven is volgens dr. Smyth-Florentin hun zaak. Maar voor haar als christentheologe, die kritisch met de wordingsgeschiedenis van de Bijbel heeft leren werken, wordt hier de heilsgeschiedenis op illegitieme wijze doorgetrokken via hedendaagse gebeurtenissen tot de eindtijd. Ze spreekt zelfs van een décentreren van Christus en een verdraaien van vele bijbelteksten. Volgens haar zijn we terug naar af en verloochenen veel 'Israël-theologen' hun kritische opleiding.

Dit alles leidt, volgens haar, tot een groot ethisch probleem. Als er sprake is van een goddelijk plan zijn wij niet meer verantwoordelijk voor de gevolgen voor bij voorbeeld Palestijnen en hoeft men zich niets aan te trekken van de internationale gemeenschap en het volkenrecht. Bovendien menen christen-zionisten, volgens haar ten onrechte, dat de bijbelse archeologie deze claims ondersteunt. Het valt haar op dat men in de r.-k. kerk tot nu toe zo goed als immuun is gebleven voor deze letterlijke manier van bijbellezen. Ze geeft daarvoor geen verklaring, maar ik denk dat het te maken heeft met het feit dat voor rooms-katholieken de kerk zelf een sacrament van het heil wil zijn.

Dr. Françoise Smyth-Florentin stelt dat het vraagstuk van Israël en het lot van de Palestijnen aan het geweten knaagt van westerse christenen. Dit komt voort uit hun schuldgevoel over het falen tegenover de joden - en dat niet alleen in de recente geschiedenis. De oplossing die dergelijke christenen hiervoor kozen vindt ze onethisch en theologisch illegitiem. Met deze vorm van bijbeluitleg is volgens haar de relatie met het jodendom en de staat Israël niet gediend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden