Charlotte Salomon vertelt een gelaagd en rijk beeldverhaal

Zelfportret van Charlotte Salomon, 1940. Beeld jhm

Het Joods Historisch Museum toont voor het eerst alle 769 gouaches van de joodse kunstenares Charlotte Salomon.

Katja Reichenfeld weet het nog goed: de eerste keer dat ze het levenswerk van de joodse kunstenares Charlotte Salomon (1917-1943) onder ogen kreeg. Het was 1977 en ze was net begonnen als medewerker bij het Joods Historisch Museum in Amsterdam. De toenmalige directeur gaf haar een stapel multomappen met honderden waterverfschilderijen die waren geschonken door de ouders van Salomon. Ze zei: "Je moet hier eens naar kijken." Reichenfeld: "Ik ben eraan begonnen en werd er totaal in meegevoerd.

"Ook nu weer", zegt ze, terwijl ze door het Joods Historisch Museum loopt, waar het werk van Salomon wordt getoond. "De kleuren lijken nog veel intenser dan ik me herinner." Samen vormen de 769 gouaches met transparante overlegvellen vol teksten en muzikale verwijzingen het beeldverhaal 'Leven? of Theater?' Daarin schildert en beschrijft Salomon haar jeugd in Berlijn, de zelfmoord van haar moeder en grootmoeder, haar liefde voor de zangleraar van haar stiefmoeder en haar lotgevallen als vluchteling in het zuiden van Frankrijk. Daar schilderde, schreef en tekende ze - al neuriënd en zingend - in 1941 en 1942 haar levensverhaal.

Tekst gaat verder na onderstaande afbeelding.

Charlotte Salomon wilde met 'Leven? of Theater?' iets scheppen dat 'boven de middelmaat' (über den Durchschnitt) uitgaat. Beeld jhm

In 1943 werd ze, net getrouwd en zwanger, naar Auschwitz gedeporteerd en vergast. Haar levenswerk had ze veilig kunnen stellen. Haar ouders, die als onderduikers in Nederland de oorlog overleefden, vonden het in 1947 en schonken het in 1971 aan het Joods Historisch Museum. Sindsdien zijn delen ervan over de hele wereld tentoongesteld, zijn er boeken over geschreven en werden er films, theater- en dansvoorstellingen over gemaakt. Maar voor het eerst wordt nu het volledige werk - honderd jaar na haar geboorte - tentoongesteld.

Voor kunsthistorica Katja Reichenfeld (1942) is het ook het eerste weerzien met het complete oeuvre sinds haar vertrek uit het museum, waar ze van 1977 tot 1988 de zorg had over onder meer de nalatenschap van Salomon. Ze is blij dat nu eindelijk het kunstwerk centraal staat. "Altijd gaat het over haar tragische leven, dat is begrijpelijk. Maar daardoor is er veel te weinig aandacht geweest voor het werk zelf, dat zo rijk en gelaagd is." Haar schilderstijl, de theatrale vorm die ze koos, de talloze verwijzingen naar literatuur en muziek en haar afstandelijke ironische toon maken het volgens Reichenfeld tot het 'krankzinnig bijzondere' werk dat Salomon voor ogen stond, toen ze eraan begon.

De afgelopen jaren verdiepte Reichenfeld zich grondig in Salomons magnum opus en schreef er een boekje over. Waarom koos ze voor deze vorm en schilderstijl? Welke kunstenaars hebben haar geïnspireerd? Er was nog nooit zo'n speurtocht ondernomen naar de invloeden van haar jeugd in Berlijn. Reichenfeld: "Ik ontdekte dat Leven? of Theater? heel sterk het culturele klimaat in het toenmalige Berlijn weerspiegelt. Je ziet onder meer de invloed van film, destijds een nieuw en spannend medium, in de manier waarop ze personen introduceert en inzoomt op situaties.

Ook de muziek - haar stiefmoeder was een bekende zangeres - speelt een belangrijke rol. Ze koos de vorm van een muziektheaterstuk - zelf noemt ze het een Singspiel, een zangspel, een soort opera waarin wordt gesproken en gezongen - waarin ze zichzelf, haar familie en geliefde als de hoofdrolspelers opvoert met verzonnen namen. Haar ironische toon ontleende ze mogelijk aan de scherpe pen waarmee schrijvers als Tucholsky en Kästner sociale misstanden aan de orde stelden. Reichenfeld: "Ironie was voor haar ook een middel om zich staande te houden. En het behoedde haar ervoor om larmoyant te worden."

Tekst gaat verder na onderstaande afbeelding.

Het hakenkruis schilderde Charlotte Salomon altijd in spiegelbeeld. Beeld jhm

Ze weet niet zeker of Salomon kennis heeft kunnen maken met de Duitse expressionistische kunst. Maar evenals de expressionisten gebruikt ze kleur om haar gemoedstoestand uit te drukken. Gelukkige scènes schildert ze goudgeel. De eerste zelfmoordpoging van haar moeder verbeeldt ze in donkerpaarse tinten. Donkergroen zijn de bladen waarop ze de laatste keer door haar ouderlijk huis dwaalt voordat ze naar haar grootouders in Frankrijk vlucht. Reichenfeld: "In het begin tekent en schildert ze heel precies, zoals ze het op de kunstacademie heeft geleerd waar ze de opleiding illustratief tekenen volgde. Gaandeweg worden de penseelstreken steeds vrijer en ook gejaagder, alsof ze voelde dat ze nog weinig tijd had."

Toch blijven er vragen, ook voor Reichenfeld. Er zitten zoveel citaten in van haar geliefde, de zangleraar Alfred Wolfsohn (1896-1962) en ook van Nietzsche, Goethe, Schiller en Rilke. Ze had waarschijnlijk geen boeken meegenomen naar Frankrijk. Hoe heeft ze die allemaal kunnen onthouden? Reichenfeld: "Het was een andere tijd, zonder de stortvloed aan beelden die wij nu over ons heen krijgen. En Charlotte had sowieso een enorme kennis van muziek en literatuur. Alleen al het feit dat ze vaak met kleine foutjes citeert, is voor mij het bewijs dat ze de teksten niet overschreef, maar putte uit haar fantastische geheugen. Haar familie en omgeving hebben haar talent en opmerkzaamheid echt onderschat. Ze was schuw en in zichzelf gekeerd. Een kleurloos figuurtje, een grauwe muis, zo omschreven medestudenten op de kunstacademie haar. Haar stiefmoeder noemde haar middelmatig. Dankzij dit krankzinnig bijzondere werk hebben wij, die haar nooit in levende lijve hebben ontmoet, haar toch veel wezenlijker leren kennen dan haar tijdgenoten die haar 'kenden'."

'Charlotte Salomon. Leven? of Theater?' is tot en met 25 maart te zien in het Joods Historisch Museum, Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden